Carnaval en Schonck (1806) 4

dinsdag 5 februari 2008

* [25]
Of, is ’t ook geen maskerade,
Dat, in weerwil van de schade,
Die ons land aanhoudend lijdt,
Men zich daag’lijks gaat vergasten,
Als of ’t nog, met beurs en kasten,
Waar, gelijk in vroeger tijd?
*
Dat men zijne Crediteuren
Daag’lijks, voor geslooten deuren,
Onverbidd’lijk maanen laat;
En intusschen lijf en beenen,
Ja van ’t hoofd, tot aan de teenen,
Dekt, met onbetaald gewaad!
*
Dat wij ons onze eigen naamen, (11)
En dus onze afkomst schaamen,
Ja vermommen zelfs ’t geslacht,
Dat ons ’t aanzijn heeft gegeeven,
Als we in aanzien zijn verheven,
Schoon uit laagen voordgebragt.
* [26]
Dat wij dus die hindernissen,
Uit het doopboek willen wisschen,
Schoon ze er eeuwig staan geprent;
Buuren toch en Stad-genooten
Weeten, op wat stam elks looten,
Hoe vermomd ook, zijn geënt.
*
Als wij dus in koetzen rijden,
En vergeeten vroeger tijden,
Onzes vaders staat, of daên;
Ken ik nauwlijks maskeraden,
Die, in handelwijze en daaden,
Dezen mom te boven gaan.
*
Hoe veel maskers, in het minnen,
Zoo van taal, als ook van zinnen,
Draagt niet beiderlij geslacht!
o Hoe weet men zijne vlekken,
Driften van het hart te dekken,
Als men op het jawoord wacht!
*
Hoe weet elk dan niet te plooijen!
Aardigheden uit te strooijen,
Hoe veel schoons wordt dan verteld! [27]
Hoe veel looven, hoe veel prijzen,
Welk een stapel dienst-bewijzen,
Daar nauw ’t derde part van geldt.
*
HOOFT! te recht liet ge U dus hooren:
Had dit groenend bosjen ooren,
o Wat hoorde ’t zoete reên!
Enkel met den mond gesproken,
Eeden, daad’lijk weêr verbrooken!
Hoe veel JA’s gemeend met NEEN. (12)
* [28]
Moet ik proef van waarheid toonen?..
Ach mijn’ Vrijers! ach mijn’ Schoonen!
Wacht maar, tot het Trouw-verbond,
Door den Priester, zij geslooten,
Ras zal zich het hart ontblooten,
Dat gemaskerd naast U stond.
*
Hoe veel mommen, hoe veel greinzen!
Hoe veel liegen, hoe veel veinzen!
Heerschen onder vriendschaps naam;
Echte, zuivre, waare vrinden
Kan men thans zoo moei’lijk vinden,
Dat ik mij der schaarsheid schaam.
*
Likke Broeders, Tafelschuimers,
Kleder-, Kist- en Beurzen-ruimers,
Meer te schuwen dan de pest,
Valsche vleiers, vol van logen,
Mommen zich voor ieders oogen,
Met het masker van Orest.
*
Moest ik niet mijn’ lust bedwingen,
Veel nog zou ik kunnen zingen
Van des waerelds valschen mom, [29]
Dien wij daag’lijks zien vertoonen,
Bij mijn’ Heeren, bij Matroonen,
Bij de Jeugd en Ouderdom.
*
Hoe men zijne taal verbastert,
’t Nederduitsch verfoeit en lastert,
Als te plomp en stootend wraakt;
’t Fransch er telkens door gaat vlechten,
En zich dus, bij meid en knechten,
Nauwlijks meer verstaanbaar maakt.
*
Hoe men, ’t in bordeelen loopen,
Voor welleevend, durft verkoopen,
Of galantizeeren noemt;
Hoe men hen, die hunne pligten,
In den Godsdienst, trouw verrichten,
Blinden, Dweepers, Fijnen noemt.
*
Hoe inwendig modder-zwarten,
Zwaanen zelfs, in blankheid tarten,
Door haar hagel-wit gewaad!
Hoe men blij, na lang verlangen,
Met het zwarte kleed omhangen,
Achter Vaders lijkbaar gaat.
* [30]
Melden kon ik, wat gebreken,
Achter ’t mom van godsvrucht steeken,
Hoe schijnheiligheid zich hult,
Met het rein gewaad der vroomen,
Hoe ons hoofd, door valsche droomen,
Ver van waarheid, wordt vervuld.
*
o Moliere! o nimmer suffe!
Ach wat is niet uw Tartuffe (13)
Nog het masker, nog de mom,
Van de vuilste wangebreken,
Die er achter ’t dekkleed steeken,
Tot ook zelfs bij ’t Priesterdom.
*
Ontucht, vol van luipaards vlekken,
Durft zich met het masker dekken,
Van het nederigst gewaad;
De onbeschaamdheid, ver van wijken, [31]
Durft zelfs in den spiegel kijken,
Hoe haar toch dit momtuig staat.
*
Deze zijn de maskeraden,
Die de ziel zelfs kunnen schaaden,
Waar meê men, voor wijsheids-zon,
Zijne vuile, zwarte vlekken
Wonder graag zou willen dekken,
Zoo dit slechts geschieden kon.
*
Maskers kon ik doen verschijnen,
In wier oogen, ver van kwijnen,
’t Lagchen heerscht, terwijl het hart,
Vol van deugd en Christen pligten,
Die door hun’ betrachting stichten,
’s Waerelds vreugde en dwaasheid tart.
*
Zulke maskers zijn te prijzen,
Wijl Zij ons het voetspoor wijzen
Naar een christelijk gedrag;
Leeren, hoe, bij ’t deugd betrachten,
We’ ons zorgvuldig kunnen wachten
Voor des spotters boos gelagch.
* [32]
Maar, als veinsaart, in zijn gangen,
’t Hoofd gelijk een bies, laat hangen,
En in tusschen ’t hart verheft,
Waarop hoogmoed staat te lezen,
Moet hij wis een dwaashoofd weezen,
Die daar in geen mom beseft.
*
Doch waar toe al dit bedillen!
Zangnijmf! denkt Gij deze grillen
ook met vrucht ons af te raên?
Wilt Gij ’t menschdom wijzer maaken?
Wil dan vrij Uw’ arbeid staaken;
Want Gij schuurt den Moriaan.

(11) Zie Horatius L. I Sat. 6 vs. 95. -
- - - Nam si natura juberet
A certis annis aevum remeare peractum,
Atque alios legere ad fastum quoscumque parentes
Optaret sibi quisque.

(12) Zie de Mengelwerken van den Drossaard P.C. HOOFT, bladz. 455, daar, in het spel GRANIDA, de maagd Doriléa dus zingt:
Het vierig straalen van de Zon
Ontschuil ik in ’t bosschaadje.
Indien dit bosje klappen kon,
Wat melde ’t al Vrijaadje?
Vrijaadje? NEEN. Vrijaadje? JA.
Vrijaadje zonder meenen.
Van honderd herders, (is ’t niet scha)
Vindt me er getrouw niet eenen.
Een wulleps knaapjen altijd stuurt
Na nieuwe lust zijn zinnen;
Niet langer dan het weigren duurt,
Niet langer duurt het minnen.

(13) Tartuffe, een blijspel van den beroemden en geestrijken Franschen Toneeldichter MOLIERE, tegen de schijnheilige geestelijken van zijnen tijd, ’t welk hem veele onaangenaamheden gebaard heeft.

Carnaval en Schonck (1806) 3

maandag 4 februari 2008

* [17]
Zeker zouden dan onze ooren
Vreemde predikaaties hooren,
Ver van echte bijbeltaal;
o wat vindt men Gods gezanten,
Binnen Slechtaarts, buiten Santen!
Juist gewoogen, in de schaal. (8)
*
Voordeelzoekers, ampten-pachters
Mommen zich als pligt-betrachters,
Voor het vaderland en deugd;
o Hoe ras zijn Zij te noemen,
Die, in waarheid, kunnen roemen:
“Neêrlands heil was all’ mijn’ vreugd.”
*
Ach, hoe weinig vrijheids-vrinden!
Waare vaderlands-gezinden,
Wars van afgunst, eigenbaat!
Onvervalschte Catoos-zoonen
Zouden zich voor ’t oog vertoonen,
Viel hun ’t momtuig van ’t gelaat.
*
Wierd aan alle Rechtsgeleerden,
Die der onschulds-zaak verweerden,
Eens het masker afgerukt! [18]
Hoe veel’ Weezen, hoe veele Armen,
Die Zij, in den schijn, beschermen,
Zag men, door hun, naakt geplukt!
*
Wilden de Artzen ons vertoonen,
Welke dwaasheên bij hun woonen,
Achter ’t mom der zilv’ren pil;
Wilden Zij, bij ’t pols-slag tellen,
Ons hun waar bedoelen spellen,
Welk een’ nagebootste gril[.]
*
Zou niet veeler aandacht weezen,
Die nu dikwijls wordt gepreezen,
En, door ’t onverstand, verbreid!
Wilde vrouw Minervaas uilen
’t Masker, daar Zij achter schuilen,
Wegdoen, volgens billiijkheid;
*
Wilden Zij hun plegt-gewaaden,
Bef en tabbaart, pronk-sieraaden,
Guichel-mommen voor het oog,
Wilden zij hunn’ pruik en krullen,
Waar meê Zij hun schedel hullen,
Nederleggen! ach! hoe droog
* [19]
Zou een deel dier wijsheids tolken
Zich vertoonen, aan de volken!
o Wat kwam er niet aan ’t licht!
Dat nu achter greins en mommen,
Van die dwaazen, van die stommen,
Is bedekt voor ons gezicht.
*
Leiden veel van Mavors zoonen,
Die nu moed, voor ’t oog, vertoonen,
Hunnen hoed en sabel af;
o Wat zou een deel dier helden,
Die zoo vaak onnoz’len kwelden,
Missen, ’t geen hun ’t momtuig gaf!
*
Lafaarts zaagt ge, in plaats van krijgers,
Schaapen, in de steê van tijgers,
Ja de leeuw wierd ligt een haas;
Die nu, door zijn’ borstverweering,
Grooten sabel en monteering,
Over mind’ren speelt den baas.
*
Lagchtet Gij, in ’t hart bewoogen,
Om de dwaasheên, die uwe oogen
Gistren zagen, heden zien: [20]
Liet de tijd het toe, wij konden
Zotter maskers, dwaazer vonden,
Thans U ter aanschouwing biên.
*
Zien wij U niet, alle dagen,
Burgers! dwaazer maskers draagen?
Als Ge, in praal, te voorschijn treedt;
Als uw’ jonge lanterfanten
Gaan, als de eêrste hofpedanten,
Naar den nieuwsten zwier, gekleed.
*
Moeders! Gij moogt, dezer dagen,
Meê wel vol verwond’ring vraagen,
Met de vrouw van Harrisman,
Als, van haare tooi-toiletten,
Zich Uw’ dochters voor U zetten,
‘Is dat mijne dochter An?..’ (9)
* [21]
Gij, o Vaders, als Uw’ zoonen
Zich voor Uw gelaat vertoonen,
In den vreemdsten modes-mom,
Moogt wel mede Uw’ stem verhoogen,
Roepen, met verbeisterde oogen:
‘Is dat waarlijk mijnzoon Thom?’
*
Wie wordt, niet door valschen logen
Van den guichel-greins bedroogen,
Als de minste burger-maagd
Hulzels, hoedjes, huiven, kanten,
Ringen, paerels, diamanten,
Trots den eersten adel draagt!
*
Kinders, nauw de wieg ontwassen,
Komen ons alreê verrasschen,
In haar’ kleding, zwier en tred,
Als een maagd van achtien jaaren,
Met gevlochten tooi en hairen,
Of de kuif, naar eisch, gezet.
* [22]
Welk een tal mismaakte leden,
Hoe veel’ heuvels worden heden
Niet bedekt, door kraag en doek! (10)
Hoe veel mag’re rijgers-beenen!
Hoe veel’ kromme en scherpe scheenen,
Door den laers en lange broek!
* [23]
’s Waerelds masker wil niet lijden.
Dat men ’t mom, aan beide zijden, [24]
Met nauwkeurigheid beschouwt;
’t Is de lijst der kunst-tafreelen,
Daar de schilders ’t oog meê streelen,
Vóór verguld, maar achter hout.
*
Voorts, wie kan dien greins gedoogen,
Dat Zij, die met heldere oogen,
Door den Schepper zijn voorzien;
In hun’ prilste levens-dagen,
Reeds een’ bril, het hulptuig draagen,
Van verzwakte en oude Liên?
*
Jeugd! dat Ge eens, door deze brillen,
Al Uw ijdel tijd-verspillen,
Alle Uw’ zotte dwaling zaagt!
’t Aantal der belagch’lijkheden
Van Uw tooizels, mom en kleeden,
Daar Ge dus U zelf’ meê plaagt!
*
Dan, dit waar’ nog al te dulden;
Maar, dat Hij, die in de schulden
Steekt, tot boven hals en oor,
Dat die, in deez’ droeve dagen,
Ook des Rijkaarts greins durft draagen,
Kan er, dunkt mij, nauw’lijks door.

(8) Zie over deze stof, in het breede, JACOB ZEEUS in zijn Wolf in het Schaapsvel.

(9) Ik herinner mij, voor weinige jaaren, twee Engelsche Spotprenten gezien te hebben, waar van de eerste eene eenvouwdig-gekleede burgervrouw vertoonde, die haare, naar den eersten smaak en zwier, opgetooide dochter, met verwondering beschouwt, en uitroept: is that my daughter An? de tweede bevat een burgerman, die, op gelijke wijze, zijne verwondering, over zijnen galant-gekrulden gekleeden zoon, te kennen geeft, en vol verwondering vraagt: is that mij son Thom?

(10) De dichter CONSTANTIJN HUIGENS laat zich op eene geestige wijze, over deze wanstaltige vermomming uit, daar hij bl. 99 van zijne korenbloemen, aldus de morgen wandelingen, in het Haagsche voorhout, bezingt:

’s Morgens raakt men aan de waarheid;
Wat het meisken voor gestel,
Wat voor hair, en of ze ook hair heit,
Wat gedaante, vleesch of vel:
’s Morgens, eer de lippen kleeven,
Eer de plaester staat te pronk,
Eer de poeierdoozen geeven,
Wat de Hemel nooit en schonk,
Eer de lobben, eer de vouwen,
Eer de kraagen, eer de kant,
Eer de wieken, eer de mouwen,
Eer de ketting, eer de want,
Eer de boorden, eer de banden,
Eer de reepen, eer de rok,
Eer de moffen, eer de randen,
Eer de vlechten, eer de lock,
Eer de tippen, eer de knoppen,
Eer de steenen, eer de veer,
Eer de wrongen, eer de doppen,
Eer de peerel, eer de speer,
Eer de tuiten, eer de quicken,
Eer de krullen, eer de bras,
Eer de linten, eer de strikken
Geeven, dat er nooit en was.

En JACOB VAN DER DOES in zijne beschrijving van ’s Graaven Hage bl. 22.

Hier mee de Juffers naer haer kamers aen het schicken,
Wat haelen zij daer niet al prullen, en al stricken,
En vlaggen over hoop: Wat is er niet te doen,
Eer zij zijn opgetooid, van ’t hoofd af tot den schoen?
Daer moet de kamenier aen ’t hayr en aen het hullen:
Wat moeten daer niet al voor lockjes en voor krullen,
En scheeltjes zijn geleijt, eer cap en tuijten staen,
En eer dat eene deel van ’t lichaam is voldaen?
Daer moeten aen het oijr de blinckende pendanten,
Daer steekt men langs de wrong een steel van diamanten
Daer werdt de paerlesnoer, het zij dan fijn of vals,
Gebonden met een strick om haer ontblooten hals;
Daer moet de poeder het geweijgert blont haer geven,
Daer moet een schoonder kleur die doode wang doen leven,
Daer haelt men voor den dag een potjen of een doos.
Die de allerbleekste lip doet blozen als een roos.

En J. JONKTIJS Venus en Mars bladz. 35 en 92.

Carnaval en Schonck (1806) 2

zondag 3 februari 2008

Schuilen zij nie[t] onder dotten,
Achter touren en kalotten,
Achter mommen, die door schijn,
Die, door voorbedachtzaam liegen,
Onbeschaamd, of loos bedriegen,
Veinzen, [’t] geen zij toch niet zijn?
*
Zoekt ge U, bij de jongelingen,
Niet nog somtijds in te dringen,
Door wanschikkelijk gewaad?
Oude en suffende Matroonen!
Eertijds jonge en vlugge Schoonen!
Wat is ’t roosje, op uw gelaat?
* [10]
Is ’t de blos der lente-dagen
Die elk jongman kon behaagen,
Of blanketzel? is de pruik (3)
Uwes hulzels, zijn die vlokken
Eigen krullen, eigen lokken,
Of is ’t een geleende huik?
*
’t Laatste, dunkt me, is meer dan zeker;
Wiescht Ge U slechts, wis wierdt Ge bleeker:
Zag men U voor uw toilet;
o Wat wierden daar al mommen,
Die de waereld thans verstommen,
Door U op, en af gezet!...
*
Neem het mij niet kwalijk, Grijsheid!
Ver nog zijt Ge van de wijsheid; [11]
Maar, gij zijt het niet alleen;
Alle standen, alle tijden
Hebben met dat smet te strijden,
Hebben deze koorts gemeen.
*
Als ik mijnen kruin laat tooijen,
’t Blonde hair vol poeder strooijen,
En aldus natuur verstom;
Als ik puist en roode vlekken
Gaa met zwarte mouches dekken; (4)
Is dat ook geen liegend mom?
*
Als men heden wijde broeken,
Dikke dassen, bonte doeken,
’t Hair gelijk een bosch-zwijn draag;
Morgen zijne breede voeten,
Die dit, door likdoorens, boeten,
Met gepunte schoenen plaagt;
*
Heden, juist als Capucijnen,
Op de straaten komt verschijnen, [12]
Daar de kraag voor jas verstrekt
Morgen teering-zieke knaapen
Kaale simmen naar ziet aapen,
Nauwlijks halver-lijf gedekt;
*
Als van daag een kap met hairen
’t Hoofd voor koude moet bewaaren,
Heden blond, en morgen zwart;
Zegt, of men, door die gewaaden,
Niet de vreemdste maskeraden,
’t Aller dwaaste momtuig tart?
*
Als men ’s morgens met dormeuses,
Met charlottes, of boudeuses,
Zijnen blonden schedel hult;
’s Middaags al dien praal en tooijen
In de vodden-kist doet gooijen,
En de kuif met watten vult;
*
Als, in weerwil van den winter,
Klaartje, ranker dan een splinter,
Zich met gaasjes dekt, of kant;
Zijn dit dan geen’ masker-greinzen,
Waar in zij zich warm moet veinzen,
Schoon ze inwendig klappertandt?
* [13]
MODE VORST! wat zijt gij grillig!
En wat bukt de mensch gewillig
Onder uwe trotsche magt!
Alles is U onderworpen,
Meest in steden, minst in dorpen,
Wordt uw voorschrift nauw betracht.
*
Ja, ’k geloof, men zou het waagen
Ook de broek op ’t hoofd te draagen,
Aan de dijen naakt en bloot;
Ligt waar reeds, met bloote beenen,
Chloris op het bal verscheenen
Indien Gij het slechts geboodt.
*
Gaat zij niet, wie kan ’t gedoogen?
Reeds, tot over de elleboogen,
Ja, tot aan de schouders naakt?...
Schoon het ganzen-vel, en ’t kleuren
Van de huid dien gril betreuren,
En de jicht die mode wraakt. (5)
* [14]
Had zelfs Proteus wel ’t vermogen, (6)
Om zich dus, voor ieders oogen,
Onbekend te maaken? neen.
Schoon hij dan eens als een sater,
Dan als leeuw, dan als een kater,
of een borstlig zwijn verscheen.
* [15]
Dat Vertumnus, wuft, doch schrander (7)
Daag’lijks zijn gewaad verander’
Zich als nieuw en vreemd vertoon’ [16]
Laat hij tienmaal, alle dagen,
Andren mom en masker draagen:
Gij spant, boven hem, de kroon.
*
Dan, ’k zie nog, in onze tijden,
Veel, dat minder is te lijden:
Domheid dekt zich met den mom
Van geleerdheid; pauwen-veêren
Kunnen dwaasheids pluimen weeren.
Preeken zelfs geleerdheid stom.
*
Kanzel! o wat zien we uw’ trappen
Niet door Priesters vaak bestappen,
Met den mom voor ’t aangezicht!
Moesten veelen van die heeren
Ons eens recht, naar waarheid, leeren,
Wat er in hun boezem ligt;

(4) Zie den oorsprong van het draagen der mouches in het boven aangehaalde werkje Musae rhetorices. Tom/ I. pag. 61 muscarum Sericarum origo.

(5) Deze zelfde mode had reeds bij de Romeinsche Dames, ten tijde van Ovidius, plaats, immers zingt hij L. III. vs. 307. art. amat.

Pars humeri tamen ima tui pars summa lacerti
Nuda sit, et laevâ conspicienda manu.

(6) Proteus was de zoon van Oceanus en Thetis, die zich in allerlei gedaantens kon veranderen, van wien Licentius dus zingt:

Spumat aper, fluit unda, fremit leo, sibilat anguis.

‘Hij schuimbekt als een zwijn, vloeit in een vliet herbooren;
Laat brullend als een leeuw, als slang zich schuif’lend hooren.’
Eigentlijk was hij koning van Egijpten, ter zelver tijd, dat Priamus over Troije het gebied voerde, de oorsprong der Fabel schijnt hier in gelegen te zijn: De Egijptische koningen hadden namentlijk de gewoonte om het voorste gedeelte van een leeuw, stier, of draak, als een teeken van oppergezag, op ht hoofd te draagen, somtijds zelfs een boomtak, somtijds vuur, of brandend wijrook, om dus verbazing en eerbied in te boezemen; hier van daan nu geloofde men, dat Proteus zich in allerei gedaantens veranderen kon, de bijgelovigheid bekrachtigde dit verdichtzel.

(7) VERTUMNUS was de man van de vruchtgodin Pomona, en wierd voor een Romeinschen afgod gehouden, die het bestier had over de tuinen en vruchten; men gaf voor, dat hij zich in allerlei gedaantens veranderen kon, zie Propertius L. IV. eleg. 2. die hem dus spreekende invoert:

Opportuna mea est cunctis natura figuris:
In quamqunque voles verte, decorus ero.
Indue me cois, fiam non dura puella:
Atque virum. sumtâ quis neget este togâ?
Da falcem, et torto frontem mihi comprime foeno:
Jurabis nostrâ gramina secta manu.
Arma tuli quondam, et, memini, laudabar in illis;
Corbis in imposito pondere messor eram.
Sobrius ad lites: at cum est imposta corona.
Clamabis capiti vina subisse meo.
Cinge caput mitrâ, speciem furabor Jacchi
Furabor Phoebi, si modo plectra dabis.
Cassibus impositis venor: sed arundine sumtâ,
Faunus plumoso sum deus aucupio.

Waar van de zin hier op uit komt:

Mijn aart is juist geschikt voor allerlei figuuren;
Maak van mij wat gij wilt, ik sprei mijn glans ten toon,
Kleed me als een Lichtekooi, ’k zal ’t dartelen verduuren,
En, als een man vermomd, staat my de tabbaard schoon.
Geef mij een zeis, laat mij met hooi omwonden weezen,
Gij ziet mij zeker voor een’ grooven majer aan.
Laatst droeg ik ’t krygs geweer, en wierd daarin geprezen,
Een groove mande op ’t hooft kon ik voor oogster gaan.
’k Ben nuchtren als ik pleit, maar zo men mij wil kranssen,
Zou ieder zweeren, dat de wijn mij zat in ’t hoofd;
Zet mij een veil-krans op, ’k zal als een Bacchus danssen.
’k Ben Febus, zoo gij mij de Citer niet ontrooft.
Geef mij een Jagersnet, en ’k zal een Weiman lyken,
Een lijmgard, en ik ben een kloeke Vogelaar.

Carnaval en Schonck (1806) 1

zaterdag 2 februari 2008

Vandaag toch, bij wijze van uitzondering, een blog. Omdat het carnaval is of wordt.

Niet dat Herkauwer iets met dit festijn heeft - u weet wel, dat hij geen springerig type is. De hieronder volgende tekst houdt dan ook slechts verband met het historische carnaval, maar is te lang om alleen maandag en dinsdag af te drukken.

Over Carnaval is, voorzover dat de lange achttiende eeuw betreft, in de NCC nauwelijks iets te vinden vóór 1808.

Grondiger onderzoek zal desondanks vast het nodige opleveren. Hier een bijdrage. In het onderstaande een tekst van Schonck uit 1806.

Everhard Schonck (dat weet u natuurlijk al, want u hebt allen de tekstuitgave Nijmeegse mutsen in de kast staan) is de wereldberoemde Nijmeegse dichter (1745-1821) van het satirische heldendicht De Bonheurs uit de mode (1792).

In 1806 publiceerde deze classicus: Het masker der waereld, naar het hedendaagsch toneel geschetst. Uitgesproken op den dag der Carnevals vermaakelijkheden, binnen Nijmegen. (1) Schonck maakt gebruik van het toenmalige carnaval, om morele lessen uit te delen. Vandaag een eerste stuk. Als u geduldig leest, hoort u straks nog wat van Schonck over pruiken, mode, en vrouwelijk schoon; want deze schrijver weet altijd alles van kaptafels en boudoirs.

[p. 2] LARVAE AENIGMA.

Nil video, quamvis oculos mihi semper apertos
Ars dederit: patet os, nec licet ore loqui.
Vin’ loquar et videam? duce te, res utraque fiet;
Ora oculosque meis junge; videbo, loquar.
Dat varios diversa mihi pictura colores,
Nunc ego deformis, nunc ego pulchra vocor.
In scenâ dominor, regnoque per orgia: sub me
Impietas, Error, Fraus, Amor, Ira latent.
Me nunquam Pietas, me numquam Candor amavit;
Candoremque pium fingere docta scio.
Mille arcana tego; tibi velo aenigmata mille.
Oedipe! fac ne te, neu tua sensa tegam. [3]

HET MASKER DER WAERELD,
naar het hedendaagsch Toneel geschetst.

Waereld! Ja (de taak is hachlijk,)
Maar, Uw doen is gansch belachlijk. -
Is er wel een enk’le stip,
Daar de schranderste aller standen
Niet mede onbedachtzaam stranden,
Op der dwaasheên blinde klip?
*
Was het dan wel heden nodig.
Ja, is ’t niet eer overbodig,
Dat men ’t masker neemt te baat?
Dat men, over all’ zijn’ leden,
Zich, als zotten, gaat verkleeden,
En verbergen ’t echt gelaat?...
*
’t Momtuig, dat wij, alle dagen,
Weinige uitgezonderd, draagen,
Dekt Ons met een’ valschen schijn; [4]
’t Staat, op ons gezicht, te leezen,
Dat wij gaarne wilden weezen,
Wat wij, in de daad, niet zijn.
*
Mag ik kortlijk dit betoogen?
Zoo ver zulks mijn zwak vermogen
Toelaat, ’k had dit heden voor:
Burgers! Vreemdelingen! Vrinden!
Die U hier te saam laat vinden,
Leen dan gunstig hart en oor!
*
Wilt Gij ’s maskers oorsprong weeten?
Denkt dan om het appel-eeten,
Om ’t verleiden van de slang;
Denkt, dat groen vijgen-blaêren
De aller eerste maskers waaren,
Uitgedacht door schaamtes-dwang.
*
Deze greins der vijgen-boomen
Heeft allengskens toegenomen,
Wierd met de overtreding groot;
Vinding-rijkere verstanden, [5]
Kloeke en arbeidzaame handen
Wonnen, door die kunst, hun brood.
*
Op Athenes Schouwtoneelen, (2)
Zag men geene Acteuren speelen,
Dan, met mom en greins bedekt;
Dan, met hoog-gehielde leerzen,
Als het volk, in puik van veerzen,
Tot het schreien wierd gewekt.
*
Is het groot toneel iets minders?...
Zijn daar moeders, zijn daar kinders,
Zijn daar jonge, en oude liên,
Zijn daar mannen, zijn daar vrouwen,
Als wij ’t van nabij beschouwen,
Ook niet met een mom voorzien?
*
Achtbre Grijsaarts! dicht bij ’t sterven,
Maar, te ver nog, voor Uwe Erven,
Van het onvermijdelijke graf! [6]
Draagt gij geen’ mom-aangezigten,
Op dat nog de dood mogt zwichten,
Voor het geen de tijd U gaf?
*
Waar ’s de kroon der grijze hairen,
Daar mede U de vrucht de[r] jaaren
Zoo milddaadig heeft bedeeld?
Deedt Gij die niet onder pruiken, (3)
Van een wonder maakzel duiken,
Op een vreemden kruin geteeld?
* [7]
Waar zijn uwe kaale kruinen,
Echte schetzen van de duinen,
Daar zich Nederland meê dekt? [8]
REMBRANTS beste kunst-modellen,
Waardoor hij zijn roem zag zwellen,
En tot schildren wierd gewekt?

(1) Te Nijmegen, bij J.C. Vieweg. - De tekst , in het origineel 32 blzz. omvattend, volgens het ex. Br. 30809 in de UBN (met dank aan Robert Arpots).

(2) Zie de voorrede van Terentius door MADAME DACIS, pag. XX, waar de gedaante en het maakzel dier maskers, uit een oud handschrift, worden afgebeeld, en omstandig beschreeven.

(3) Het draagen van pruiken, zoo wel bij het vrouwelijk als mannelijk geslacht, is reeds vroeg in zwang geweest - bij de Romeinsche Schrijvers komt dit hoofd-dekzel voor, onder de benaamingen van Crobylus, galericum, galericulus, caliendrum, caliendra, of caliendria, capillamentum enz. Suetonius tekent aan, dat Keizer CALIGULA zich met eene pruik Capillamentum vermomde, als hij des nachts de bordeelen rond liep, galeas atque adulteria capillamento celatus et veste longâ noctibus obibat, het zelfde getuigt hij van NERO CLAUDIUS cap. 26 alwaar hij het momtuig, van ’t welk die Keizer zich bediende, pileus en galerus noemt; post crepusculum (zegt hij) statim, adrepto pileo vel galero, popinas inibat; circum que vicos vagabatur. - Dat ook bij de Romeinen, de vrouwen, reeds pruiken droegen, Caliendra genoemd, blijkt uit verscheidene Latijnsche Schrijvers; Horatius Lib. I . Sat. 8, noemt dezelve altum caliendrum, om de mode der Dames-dragt van dien tijd uit te drukken, immers liepen deze caliendra torensgewijze spits op, in de gedaante van eenen druiven- of veilbezien-tros, waarvan daan dit kapzel bij Petronius cap. 110., ook corymbion, en bij de Grieken botrus genoemd wierd; bij ons zou men het, op zijn Fransch, geloof ik, Coëffure a la grappe noemen mogen. Ovidius spreekt van deze valsche Coëffures der Dames, Lib. III. art. amat. vs. 165.

Foemina processit densissima crinibis emptis,
Proque suis alios efficit aere suos.
Nec Pudor est emisse palam, venire videmus
Herculis ante oculos Virgineumque chorum.

‘Een vrouw mensch pronkt met eene dichte pruik en plant voor geld een anderen hairbos op het hoofd. Men schaamt zich niet, die openbaar te koopen, want zij hangen, bij de tempels van Hercules, en de Zanggodinnen, op de markt, te koop.’
Tertullianus vaart heftig uit tegen deze valsche hoofdhulzels: offigitis praeterea (zegt hij) nescio quas enormitates sutilium atque textilum capilliamentorum, nunc in galeri modum, quasi vaginam capitis et operculum verticis, nunc in cervicem retro suggestum. Juvenalis noemt deze vrouwen pruiken galeri SAT. VI. VS. 120. Vel nigrum flavo crinem abscondente galero.
Hoe zeer de Romeinsche Dames op Bataafsch blond hair gesteld waren, is bekend, zie, onder anderen, Ovid. art. amat. Lib. III. vs. 163.
Foemina canitiem germanis inficit herbis;
Et melior ve o quaeritur arte color.
‘Een vrouw mensch verwt haare grijze hairen met Bataafsche kruiden, en schaft zich door de kunst eene betere kleur aan, dan haar eigen.’
In een Latijnsch werkje Musae rhetorices genoemd, komt de pruik voor onder de benaming van Coma factitia ac exemtilis, en haar oorsprong wordt in eene geestig verdichte Fabel aldus voorgesteld: ‘Pan en Apollo waren, op zekeren berg, bij een gekomen, om met elkander eenen zangstryd aan te gaan, onder de Rechters Tmolus en Midas; Tmolus wees de overwinning aan Apollo toe, terwijl Midas Pans bedrevenheid in het zingen, boven die van Apollo stelde, en, hier in, den bijval der Satijrs verwierf. Apollo over deze uitspraak te onvrede, veranderde de ooren van Midas in ezels ooren, en besmeerde deszelfs hoofd, om die lepels des te zichtbaarer te doen voorkomen, met een sap of loog, dat het hair deed grijzen en uitvallen; dit wierd door Apollo bij een gezameld en tot eene pruik te samen genaaid, die hij den ouden kaalhoofdigen Tmolus, uit dankbaarheid, opzette, welke grijsaart wonder met dit present in zijn schik, zich zelven geduurig in de bron spiegelde, en veele navolgers kreeg, waar van daan allengs het draagen van pruiken algemeen in zwang geraakte.’

Zie A.L. BARBAZ. de mensch naakt en gekleed. bladz. 17. Hoe ver de Romeinsche Dames in de kunst van blanketten waren, leert Ovidius art. amat. L. III/ vs, 199.
Scitis et inductâ candorem quaerere cerâ.
Sanguine quae vero non rubet; arte rubet.
et in fragmento, medicamina faciei vs. 51 et sequent.
Disce age, cum teneros somnus dimiserit artus,
Candida quae possint ora nitere modo.
Horatius L. I. Sat. 2 Propert. L. 2. Eleg.

Tekst Schonck ontdekt (1792)

vrijdag 8 juni 2007

Gisteren kreeg Herkauwer een onbekende tekst van de Nijmeegse rector E.J.B. Schonck; een schrijver door de lokale en nationale historiografen wat te zeer verwaarloosd. Die tekst komt niet voor in de recente bibliografie-Schonck, in de editie van diens Nijmeegse heldenepos De Bonheurs in de mode (ed. 2006, p. 152-157).

Het bericht hierover, met de tekst zelf, werd ingestuurd door Frank Peeters: ‘In 1792 promoveerde Jacobus Schonck tot meester in de rechten te Leiden: Specimen juridicum inaugurale de dementium et furiosorum in jure conditione (ppn: 30321676X). Zijn neef E.J.B. Schonck droeg aan de dissertatie een huldegedicht bij.’ Blijkbaar handelt de dissertatie van de neef over de rechtspositie van dementen en krankzinnigen.

Hieronder de tekst van dit tot nu onbekende gelegenheidsgedicht. Zoals te verwachten is het geen grote literatuur. Maar toch blijkt ook hier weer dat Schonck beslist talent had, en een soort gemakkelijk en vloeiend Nederlands hanteerde dat vaak bij anderen afwezig is. Er zitten ook trekjes in van de sociale Verlichting.

A A N
M Y N E N N E E F
J. S C H O N C K,

By desselfs Bevordering tot DOCTOR in de Rechten.

***

Vrolijk moeten nu mijn snaaren
Klinken, zoo zij ’t immer deen,
’t Stemgeluid er zich meê mengen,
Lustiger dan ooit voorheen.
Daar mijn Neef als Themis Priester
Word ten tempel ingeleid,
En de zaak der Zinneloosen
Als een Menschen-vriend bepleit.
Themis dankt hem voor dit offer,
Wij, wij doen dit plechtig meê.
Zij, die Menschen-liefde voelen,
Paaren zig met deeze beê:
Dat de Godheid zijnen ijver
Met geluk en Zegen Kroon’:
Op dat hij zich onverschrokken
Steeds der zwakken steun betoon’,
Dat de Godheid zijne daagen
Voort doe rollen zonder druk;
Dat hem haast het eerlijk pleiten
Voor de rechtbank wel geluk,
En hij, zonder ’t recht te krenken,
Door verdraijing van den zin,
Zonder spitse en slingsche vonden
P[l]eit- op pleit-gedingen win’.
Dat de weeuw en wees na ’t sterven
Van mijn’ Neef, met heet getraan
Deezen lofgalm stil ontboezem’:
Hij heeft voor ons wel gedaan.
Deeze lofgalm zij uw doelwit;
Ze is meer streelend voor ’t gemoed,
En schept zuiverer geneugtens,
Dan der Helden Lauwer-hoed.

E.J.B. SCHONCK, J.U.D.