dinsdag 3 juli 2007
(vervolg)
Wat zegt de ik in het gedicht over zichzelf in de laatste strofe? Vanwege dit alles (zo; dus: op die manier, daarom) is voor hem de maand november niet oud en zuur, maar jong en zout; althans voor hem die het kan weten en daarom nog wel een dag vertrouwt op de verlichte rede. Ieder zal meteen begrijpen dat het beeld in eerste instantie gegenereerd is door het dorpje dat in de schijnwerpers van dit gedicht ligt. Men ziet de vissers vanaf de donkere zee binnenvaren, in spanning de blik gericht houdend op de verlichte haven, de rede.
Maar de combinatie van weten en verlichte rede lijkt taalmatig onherroepelijk te verwijzen naar de zekerheid die de rede de schrijver biedt.
Is de schrijver zijn milieu ontgroeid? Hij heeft slechts de verhalen gehoord van al die mannen van mijn moeders kant. Voor hem betekent de zoute sprot van de zoute november alleen maar de ziltheid van het zich altijd vernieuwende leven. Dat leven kan nog wel een dagje mee. Tot ook hem de dood treft is de rede zijn gezel, anders dan bij zijn familie het geval is.
Dat is één lezing. Een tweede is, denk ik, ook mogelijk. Misschien wil de schrijver ons wel beide lezingen mogelijk maken.
In die tweede lezing is het religieuze element veel sterker, positiever. Wanneer in de eerste strofe november zich ‘uitstort’, is het in dit geval onmogelijk op de achtergrond niet die bijbelverzen te horen meeklinken die spreken van de Geest die uitgestort wordt op de gelovigen. Dus krijgen die thuisblijvende vissers al in de eerste strofe de geest, of zijn zij in verwachting daarvan: niet onlogisch gezien de komst van de Heiland, de Mensenvisser, in december. Logisch dat zij zich even niet bezig houden het stichten van een wereldrijk, maar opgaan in hun gebeden. Het introverte calvinistische volkje houdt zich nu bezig met het Ene Nodige. Alleen dichtbij wordt nog gevist; op sprot dus. De tijd van sprot is de tijd van God.
En daarom is die maand november, in de derde strofe, voor diegene die het kan weten, en die zo opgevoed is, blijvend jong en zout. Het geloof vernieuwt zich dan, ieder jaar opnieuw. Het blijft, zogezegd, fris. En dan kan de ‘ik’ het nog wel een dagje uithouden, met die, voorlopige, verlichte rede. De werkelijke verlichting komt pas werkelijk: wanneer de laatste ree in zicht komt, en diegene wenkt die zo vaak te vissen meeging op die andere kleine zee, het meer van Gennesareth.
Misschien wordt de laatste interpretatie ook bevestigd door de titel van de bundel: Liereman. Een nogal ouderwets instrument, zo’n lier. Ik denk hier trouwens het liefst aan een ‘Duitse lier’, een draailier, zoals ook bedoeld is in de titel van de bekende zangbundel (1671) van Jan Luiken - nogal een piëtistische zanger, tenminste op den duur. (1)
Zo’n oudhollandse lyricus zingt en orgelt over de gebeurtenissen van het jaar. Dat moet een beetje langzaam gaan, haast psalmodiërend. Zoals dat hoort bij de Nederlandse aard waar altijd publiek blijft voor het levenslied en dat het eigen karakter wil terughoren in het geluid van eerst draailier, toen accordeon, en nu weer wat anders. Waar het eenmalige altijd eeuwigheidswaarde krijgt. Waarin het altijd herfst is, en november. Waarin een Leiermann altijd aan zijn Winterreise begint. Maar waarin hij die het kan weten, vooruit kijkt naar de verlichte rede.
En daarom zit in deze tekst geen verlichte Belle van Zuylen achter haar tinkelend clavecimbel, maar een gelovige achter zijn harmonium.
(1) Herkauwer geeft toe dat op de omslag een geheel ander soort lier opgenomen is, een vijfsnarig verder voor mij onduidelijk instrument. De lier van de klassieken?
Posts tonen met het label Ed Leeflang. Alle posts tonen
Posts tonen met het label Ed Leeflang. Alle posts tonen
donderdag 28 februari 2008
De verlichte rede van Ed Leeflang (2)
maandag 2 juli 2007
(vervolg)
Dit alles oogt tamelijk eenvoudig. Drie korte strofen, klare taal. Alles lijkt tamelijk duidelijk.
De tijd: het is eind november, de herfstregens, de herfststormen lijken voorlopig voorbij te zijn. November lijkt zowaar genezen. De decembertijd is nu in aantocht en wekt de verwachting van thuisblijven, huiselijkheid, rust.
De plaats: ‘Dichtbij gaan gebeden op’. Of die gebeden werkelijk gehoord worden door de onzichtbare waarnemer maakt niet uit. Nu verwacht de lezer denkelijk die gebeden nauwelijks te horen, in de drukke stad, waar het Dickens- en Anton Pieck-tijd wordt in de binnensteden, en waar de Nederlander met genoegen naar de lichtjes, winkels en straten vol voorbijgangers kijkt.
Waar bidt men nog wél? Op het platteland. Of beter nog, in dit geval: achter de Hollandse en Zeeuwse zeedijken, waar de vanouds zwaar protestante vissers en hun gezinnen in deze barre maanden de gelegenheid waarnemen om het hoofd te buigen voor de Heer. Daar wordt nog gebeden en psalmgezongen, in de huizen en in die oeroude vaderlandse kerken waarvan de toren boven dijk en haven uitsteekt.
Het milieu: is daarmee al bepaald. Het kan nog nauwer omgrensd worden. Dit is het mileu van zuidwester, fles jenever, bijbel. Dit is het milieu waar de geschiedenis van het vaderland gemaakt is (zoals men dat in alle oprechtheid vaak meent, in de protestante geschiedschrijving; zéker wanneer men als visser opgevoed is op een school die Bethesda of Pniël heet). Aan deze kust liggen de havens van waaruit ooit die calvinistisch denkende en voelende kleine mensen de oceanen zijn opgevaren, zilvervloten gekaapt hebben, en een wereldrijk hebben gesticht in de Indiën en elders, aan de overzijde van de grote zoutplas. Een zeerijk.‘Daar valt iets groots te verrichten’.
Het is echter een beperkter wereld geworden voor dit soort zeelui. De waarnemer kent ze, en hun gewoonten. Deze vissers gaan niet meer naar Indië. In de laatste generaties, al vanaf de tijd voor de wereldoorlogen, hebben ze zich beperkt tot de kleine zeeën: de onafgesloten, nog zoute Zuiderzee; de Noordzee. Hun vangsten beperken zich tot kleine, autochtone vis, voor de kleine man. In deze maand: sprot. De dagen van de vliegende vissen onder exotische luchten zijn voorbij.
Het grote geloven - is ook dat voorbij?
Daar begint het mysterie van de laatste strofe.
(wordt vervolgd)
(vervolg)
Dit alles oogt tamelijk eenvoudig. Drie korte strofen, klare taal. Alles lijkt tamelijk duidelijk.
De tijd: het is eind november, de herfstregens, de herfststormen lijken voorlopig voorbij te zijn. November lijkt zowaar genezen. De decembertijd is nu in aantocht en wekt de verwachting van thuisblijven, huiselijkheid, rust.
De plaats: ‘Dichtbij gaan gebeden op’. Of die gebeden werkelijk gehoord worden door de onzichtbare waarnemer maakt niet uit. Nu verwacht de lezer denkelijk die gebeden nauwelijks te horen, in de drukke stad, waar het Dickens- en Anton Pieck-tijd wordt in de binnensteden, en waar de Nederlander met genoegen naar de lichtjes, winkels en straten vol voorbijgangers kijkt.
Waar bidt men nog wél? Op het platteland. Of beter nog, in dit geval: achter de Hollandse en Zeeuwse zeedijken, waar de vanouds zwaar protestante vissers en hun gezinnen in deze barre maanden de gelegenheid waarnemen om het hoofd te buigen voor de Heer. Daar wordt nog gebeden en psalmgezongen, in de huizen en in die oeroude vaderlandse kerken waarvan de toren boven dijk en haven uitsteekt.
Het milieu: is daarmee al bepaald. Het kan nog nauwer omgrensd worden. Dit is het mileu van zuidwester, fles jenever, bijbel. Dit is het milieu waar de geschiedenis van het vaderland gemaakt is (zoals men dat in alle oprechtheid vaak meent, in de protestante geschiedschrijving; zéker wanneer men als visser opgevoed is op een school die Bethesda of Pniël heet). Aan deze kust liggen de havens van waaruit ooit die calvinistisch denkende en voelende kleine mensen de oceanen zijn opgevaren, zilvervloten gekaapt hebben, en een wereldrijk hebben gesticht in de Indiën en elders, aan de overzijde van de grote zoutplas. Een zeerijk.‘Daar valt iets groots te verrichten’.
Het is echter een beperkter wereld geworden voor dit soort zeelui. De waarnemer kent ze, en hun gewoonten. Deze vissers gaan niet meer naar Indië. In de laatste generaties, al vanaf de tijd voor de wereldoorlogen, hebben ze zich beperkt tot de kleine zeeën: de onafgesloten, nog zoute Zuiderzee; de Noordzee. Hun vangsten beperken zich tot kleine, autochtone vis, voor de kleine man. In deze maand: sprot. De dagen van de vliegende vissen onder exotische luchten zijn voorbij.
Het grote geloven - is ook dat voorbij?
Daar begint het mysterie van de laatste strofe.
(wordt vervolgd)
De verlichte rede van Ed Leeflang (1)
zondag 1 juli 2007
In 1996 verscheen de bundel Liereman, door Ed Leeflang. Het hierna volgende gedicht in die bundel zag Herkauwer toevallig. Het trok zijn aandacht omdat men niet ongestraft een deel van het leven kan besteden aan bestudering van de Nederlandse literatuur van de Verlichting zonder opmerkzaam te worden, in dit gedicht, op de merkwaardige combinatie van Sprot in de titel, en, aan het einde, de verlichte rede.
U zult onmiddellijk twijfel voelen opkomen: sprot moet natuurlijk gevangen worden door vissers; en vissers hebben nu eenmaal een rede nodig. U zult Herkauwer dus wellicht betichten van beroepsdeformatie. Misschien heeft u gelijk. Hij legt u eerst de tekst voor.
Sprot
November heeft zich uitgestort
en is daarvan zowaar genezen.
Niemand sticht nog een wereldrijk
maar dichtbij gaan gebeden op.
November is de maand van sprot
gevist uit kleine zeeën
door mannen van mijn moeders kant
oorlogen lang geleden.
Zo blijft november jong en zout
voor mij die het kan weten
en die nog wel een dag vertrouwt
op de verlichte rede.
Mooi hè?
Wordt vervolgd.
(1) Ed Leeflang, Liereman. Gedichten. Amsterdam 1996. Het geciteerde gedicht: p. 20. - Ed Leeflang werd geboren in 1929. Hij publiceerde zijn eerste dichtbundel, De hazen en andere gedichten, pas in 1979. Hij was enkele jaren journalist, studeerde daarna Nederlands (vermoedelijk aan de VU). Hij was leraar te Zierikzee, later in Amsterdam. Hij onttrekt zich aan interviews zodat biografische informatie schaars is. Op internet is een interview met Piryns uit 1983 te vinden waar de afkeer van Leeflang voor biografische aandacht duidelijk is, maar waar tevens zijn literaire opvattingen helder blijken.
In 1996 verscheen de bundel Liereman, door Ed Leeflang. Het hierna volgende gedicht in die bundel zag Herkauwer toevallig. Het trok zijn aandacht omdat men niet ongestraft een deel van het leven kan besteden aan bestudering van de Nederlandse literatuur van de Verlichting zonder opmerkzaam te worden, in dit gedicht, op de merkwaardige combinatie van Sprot in de titel, en, aan het einde, de verlichte rede.
U zult onmiddellijk twijfel voelen opkomen: sprot moet natuurlijk gevangen worden door vissers; en vissers hebben nu eenmaal een rede nodig. U zult Herkauwer dus wellicht betichten van beroepsdeformatie. Misschien heeft u gelijk. Hij legt u eerst de tekst voor.
Sprot
November heeft zich uitgestort
en is daarvan zowaar genezen.
Niemand sticht nog een wereldrijk
maar dichtbij gaan gebeden op.
November is de maand van sprot
gevist uit kleine zeeën
door mannen van mijn moeders kant
oorlogen lang geleden.
Zo blijft november jong en zout
voor mij die het kan weten
en die nog wel een dag vertrouwt
op de verlichte rede.
Mooi hè?
Wordt vervolgd.
(1) Ed Leeflang, Liereman. Gedichten. Amsterdam 1996. Het geciteerde gedicht: p. 20. - Ed Leeflang werd geboren in 1929. Hij publiceerde zijn eerste dichtbundel, De hazen en andere gedichten, pas in 1979. Hij was enkele jaren journalist, studeerde daarna Nederlands (vermoedelijk aan de VU). Hij was leraar te Zierikzee, later in Amsterdam. Hij onttrekt zich aan interviews zodat biografische informatie schaars is. Op internet is een interview met Piryns uit 1983 te vinden waar de afkeer van Leeflang voor biografische aandacht duidelijk is, maar waar tevens zijn literaire opvattingen helder blijken.
Abonneren op:
Posts (Atom)