Laplandse couranten (2)

vrijdag 24 augustus 2007

(vervolg)

Het Haagse nufje las dus een Laplandsche Courant (zie vorige aflevering) in of voor 1765, en tenminste bestond een courant met die naam in of vlak voor die tijd.

Maar Herkauwer herinnerde zich ineens een bepaalde passus bij Weyerman. Die kunt u zelf ook op internet vinden. Hij komt uit Weyermans blad Ontleeder der Gebreeken, van 7 augustus 1724:

‘Een Man, gelyk als de Ontleeder der Gebreeken, die gewoon is van zyn Leezers te vergasten op weekelyksche Waarheden, verzoekt om thans zyn Vrienden te trakteeren op onwaarschynlyke Onwaarden; dat is, hy verzoekt van zig te moogen vermaaken met die Laplandsche courantiers, die ons een Spinnekops Duit in de hand duuwen, in steê van een Ongaarsche Dukaat; en wiens Nieuwspapieren zo yskelder heet zyn, dat 'er niets bekwaamer is om een felle Brand te lesschen dan een Brandspuit, een ton Buskruidt, en een Leidsche Courantier.’

Dit bracht Herkauwer tot de volgende vraag. Kun je spreken over Laplandse couranten als over een mogelijk genre?

In het citaat is ‘Laplands’ duidelijk bedoeld als: leugenachtig (op internet zijn, uit diezelfde Ontleeder, daar wel meer voorbeelden van te vinden). Een courantier die een loopje neemt met de waarheid, is een Laplandse courantier. Nu gaat het in de geciteerde passage als het ware om een afwijken van wat waar is. Maar is het mogelijk dat er kranten, bladen zijn, die principieel ‘Laplands zijn? Die altijd bedoeld zijn om commentaar in de zin van ‘fictie’ te bevatten? Zoals bijvoorbeeld die courant die het Haagse nufje las?

Het is opmerkelijk dat Weyerman aan één van zijn eigen bladen de titel gaf: Den Laplandsche Tovertrommel (1731). (1)

Het gaat Herkauwer hier dus niet om de vraag waarom ‘Laplands’ als woord altijd iets te maken heeft met ‘afwijkend van de gebruikelijke waarheid’. Het imago van de Laplanders in de achttiende eeuw is bekend. Die heidenen en bijgelovigen waren experts in sprookjes, fictie, verzonnen verhalen: hun sjamanen reizen in dromen, extasen (opgeroepen door tovertrommels) naar vreemde streken waarover zij later vertelden. Leugens dus.

Kan men het in de achttiende eeuw dus onderling misschien ‘gewoon’ hebben over laplandse couranten? Over bladen die niet ‘echt’ nieuws geven, maar die fake-nieuws bevatten, verhaaltjes? Met het gevolg dat men sommige bladen INDERDAAD titels geeft als: Laplandse Tovertrommel; Laplandse Courant?

Hier is er nog één: De compleete Ryswyksche vrouwendaagsche courant, of Middel-weeksche tydingen en beoordeelingen, over de Hollandsche en Fransche schouwburgen: de Fransche, Vlaamsche en Hoogduitsche operaas: benevens onpartydige aanmerkingen, [...] benevens bekentmakingen,[ ..], waarschouwingen en stille gerugten; geschreven in de smaak en in navolging van de Laplandsche en Samoijeedsche en andere middelweeksche couranten (1774).

Al deze ‘Laplandse’ couranten zijn wat we nu (dikwijls ten onrechte) ‘satirische’ tijdschriften zijn gaan noemen; dit om die te onderscheiden van de ‘spectatoriale’ tijdschriften. Dat is een onderscheid dat pas echt vanaf de negentiende eeuw gemaakt wordt - maar dat is geen probleem voor nu.

(1) Heruitgave als: Jacob Campo Weyerman, Den Laplandschen tovertrommel (1731). [Met inleiding]. Amsterdam 1994, Abderareeks 1. [Verkrijgbaar bij de Stichting Weyerman]

Laplandse couranten (1)

donderdag 23 augustus 2007


Herinnert u zich dat Haagse nufje, in 1764 op vakantie in Amsterdam? Ongeveer een week geleden publiceerde Herkauwer in vier afleveringen haar belevenissen, gebaseerd op haar ‘dagboek’ in de Boekzaal der Heeren en Dames.

Haar ghostwriter Kersteman, zo viel Herkauwer op, laat dit volstrekt lege wezen toch nog vier dingen lezen, tijdens een drie weken durende periode.

In het eerste geval leest zij niet eens zelf. Neef Jochem leest haar ‘de Kwakzalversbriefjes’ voor (20 september). Welke lectuur hiermee bedoeld wordt is Herkauwer een raadsel. Gaat het om een soort reclamefolders van charlatan-medici, astrologen? Misschien hebben de lezers een advies hierover.

Ook leest nufje de Nieuwsvertelder (26 september). Zij laat de knecht een nummer halen. Nu bestaan er genoeg blaadjes met die naam. Zij geven doorgaans het meest opvallende nieuws, en misschien een beetje roddel. Echt leesvoer voor iemand zonder hersens die wil weten of er ergens brand geweest is, en of Wouter Bos er in ’t geniep een extra vriendin op nahoudt. Het Persmuseum heeft zo’n Nieuws-vertelder uit de periode 1764-1791. (1)

Een beetje verbazend is dan, dat nufje zich waagt aan een zwaar spectatoriaal geschrift als De Denker. Zij heeft dan ook moeite met acht pagina’s denk-stof. ‘De Denker half uitgelezen, omdat hy my verveelde’ (22 september). ‘Het overschot van de Denker gelezen’ (26 september). Nee - nichtje heeft duidelijk niet het talent om een bachelorscriptie te schrijven; zelfs al mag zij van tante Ella Vogelaar alles overschrijven uit de Wikipedia.

Dan de vierde tekst. Op 3 oktober tekent zij aan: ‘De Laplandse Courant op myn bed gelezen.’

Ook hier is het niet moeilijk vast te stellen om welk blad het gaat. (2) Het moet de Oprechte Onvervalschte Laplandze Courant zijn, waarvan Ton Jongenelen zegt dat die in 1763 verscheen en geschreven werd door Willem Ockerse. (2) Pim van Oostrum behandelde die courant al eerder. (3) Het is een ‘krant’ (tijdschrift) vol grapjes en fake-berichten, Nu ja, helemaal fake is niet alles, want de lezer werd geacht te zoeken naar welke personen soms schuilgaan achter de mysterieuze berichten. Om die reden werd het blad dan ook in Amsterdam verboden. (4)

Tot zover geen probleem. Maar ineens begon Herkauwer tóch een probleem te zien. En wel rond het idee ‘Laplandse courant’. Waarom?

(wordt vervolgd)

(1) Waarschijnlijk bestond het al eerder, en was Kersteman in (een deel van) die periode de schrijver. A.J. Hanou besprak een nummer uit 1758 in 'De Hollandsze Weeklyksze Nieuws-Vertelder (1758). Beelden van de Vrijmetselarij 14.' In: Thoth 49 (1998) 2, p. 51-57.
(2) Zie MedJCW 28 (2005), p. 26.
(3) W.R.D. van Oostrum, ‘De Oprechte Onvervalschte Laplandze Courant’, in MedJCW 24 (2201) p. 87-89.
(4) Ton Jongenelen, Van smaad tot erger [...]. Amsterdam 1998, nr. 87.