dinsdag 18 december 2007

dinsdag 18 december 2007

Het vervolg van de tekst uit de Letteroefeningen:

‘De verdienstelijke Van Effen beschimpte weleer met klem en geest de toen zoo algemeene Hoepelrokken, Paniers, Gueridons, enz. De vernuftige Bellamij maakte een gedicht tegen de Keurslijven. In onzen tijd, die voorzeker, in smaak van eenvoudige kleederdragt, verre boven die onzer Vaderen te roemen was, zagen wij beide soorten van gebaleinde pronkerij afgeschaft. De handel in baleinen had geen vertier; de Keurlijfmakers hadden geen werk. Een of andere Philopaleus mogt brommen, ieder verstandig man keurde het goed; de bekoorlijke Sexe inzonderheid was wel in haar schik. - De Rijglijven echter zijn, helaas! terug gekeerd. Wie toch had dit gedacht? Eerst was het een enkeld baleintje in een lijfje, toen een lenig Corchetje, en zoo zijn allengskens de Keurslijven bij de Godesse Mode weder geheel in genade aangenomen, met blanchettes en ik weet niet al welke baleinen en ijzeren ingredienten. - Is zulk eene dragt, mijne Landgenooten, echter niet klaarblijkelijk ongezond en belemmerend? Die edele vaardigheid, lenigheid en buigzaamheid des ligchaams, zijn zij niet als vastgebonden? De midden, door den Schepper tot ontwikkeling en gemakkelijke wending zoo wijs, zoo uitnemend gewrocht, hoe is zij geprangd? De vlugheid en levendigheid zijn geknakt. Het jeugdig meisje, dat zoo lang vrij en los in de kinderlijke spelen van hare broertjes deelde, en trotsch allen zich buigen en wenden kon, tot ontluiking harer physieke krachten door een geregelden omloop van bloed en vochten, zit nu, bitter stijf en gekneld door de schors, die haar de midden omgeeft, de luchtige spelen van hare broeders, met haar breijen in de hand, treurig aan te zien. De meer volwassene Maagd wordt mede onnatuurlijk gekneld door deze kleederdragt; en dat, zoo het heet, om beter postuur te erlangen en netter figuur te krijgen. Hoe verdwalen ’s menschen zinnen, wanneer de Mode in het spel komt! Wie is zoo verkeerd, die niet ziet, dat geheel het ongemaakte postuur, de losse en geestige figuur, door eene stijve, gedwongene en gemaakte houding vervangen is? - ‘Maar het staat zedig.’ - Waarom voegt gij ’er niet eerbaar bij? Moet dan de maagdelijke eerbaarheid dus bemuurd en omwald worden? Jammer genoeg, zoo zij dus zou moeten verdedigd worden!

Had dan de deugd geen magts genoeg,
Dat ze een vermeetle hand verjoeg’,
Die, met een dartle drift, een’ boezem dorst genaken?
Moest dan een mislijk zamenstel
Van walvisschbeen, met wreed geknel,
De maagdelijke borst zoo strengelijk bewaken?

[Bellamij, Gezangen mijner jeugd, bl. 149]

Gelooft mij, waar de zedigheid en eerbaarheid niet in het harte wonen, zal men ze vergeefs zoeken vast te rijgen! - ‘Maar ik zelve heb in mijne jeugd een Keurslijf gedragen,’ zoo, dunkt mij, hoor ik de Moeders zeggen, ‘en ben ik dan niet welgemaakt?’ - Vergeef mij, Dames! op deze vraag was ik niet verdacht; - daar valt niets op te antwoorden: - mag ik echter ook eens vragen? De Chineesche mamaatjes, die den voet in den looden schoen van jongs af klein houden, zouden eene dergelijke vraag doen aan hem, die haar het onnatuurlijke hiervan aanwees: moet men daarom zulk eene dragt goedkeuren? - ‘Maar niemand heeft vóór een groote vijf-en-twintig jaar tegen die zoogenaamde banden geijverd; geen Schrijver’ - Eilieve gun mij dat ik u in de reden val. Vader Cats, een aanzienlijk maar opregt man, die de verbeteringen handhaaft en de gebreken gispt, hoe ook vastgeworteld of verschanst, zingt in zijne Bruyt:

Is ’t niet een wonder stuck? die niet en kan verdragen,
De teerste van den hoop, wil sonder schricken wagen
Dat yemant met de priem, of ick en weet niet wat,
Haer drille door het vir, en maeck een open gat. -
Is ’t niet een vreemde daet? men laet benaude prangen
Ontrent het swacke lijf en teere leden hangen,
Men acht geen ongemack, men draeght gewilligh pijn.
Ey wacht u, jonge vrou, de leden in te binden,
En met een naeuwe praem te woelen en te winden,
Het ruym voor uwe vrucht van Gode toebereyt
En moet door enge dracht niet worden ingeleyt.

Moeders! hebt gij over dit laatste wel eens ernstig nagedacht? Zoo niet, doet het nu. - Zijt verstandig en moedig. Verwijdert van u en uwe Dochters zulk eene prangende dragt, en klemt uwe kinderen weder los en vrij aan uwen boezem. - En gij, Vaders! die dikwerf, uit eene verkeerde toegevendheid, uwe Vrouwen hierin te veel ter wille zijy, - verbeeldt u voor een oogenblik tot zulk een Harnasgeknel gedoemd te zijn; hoe zou het u in alles belemmeren! En is vlugheid, behendigheid, gemakkelijke wending de Vrouwen minder noodzakelijk? Immers neen. - Nu dan; door te veel Echtgenooten te zijn, vergeet niet langer dat gij Vaders zijt!

Natuur! men handelt u tot hoon!

Gij schept vergeefs uw toovrend schoon:
Gij kunt der griligheid er mode niet behagen!
Ach! mogt zij, die dees dwaze pracht
Te zinneloos heeft uitgedacht,
Tot straffe, in Pluto’s hof, een gloeijend harnas dragen!’

Tegen de rijglijven (1807) (1)

maandag 17 december 2007

De Vaderlandsche Letteroefeningen zijn in het algemeen niet erg joepie! maar zeer bedachtzaam, zelfs af en toe behoorlijk polderend en gladstrijkend. Zij worden dan ook graag benut door die geleerden die ons verleden bestuderen.

Daarom werd Herkauwer getroffen door een wat geopinioneerder stukje, getiteld ‘Iets over de rijglijven’ (VLO 1807-II p. 82-86).

Het stukje is te lang om in zijn geheel over te nemen. De anonieme steller begint met een discussie over Lampjes, licht, en neologen, en voert even in het verlengde daarvan twee antagonisten op. De eerste, Philopaleus, keurt al het oude goed omdat het simpelweg oud is. Zijn geestverwanten zijn tegen ’t Nut, inenting en zo meer; en bestaan enerzijds uit lieden van hoge geboorte, anderzijds uit het ‘arm burger-kanalje’ (een bekende Nederlandse combinatie). De tweede, Philocaenus, vindt alles wat nieuw is prachtig. Hij raakt geheel rozig van elk nieuw filosofisch stelsel.

‘Hij was weleer lid van alle Leesgezelschappen, Clubs en Grondvergaderingen. Hij hielp de Wapens en Carrépruiken verbranden, danste om den Vrijheidsboom [..]. Hij stond op zijn vertrek naar San Domingo, toen hij nog even bijtijds hoorde, dat alle blanken daar vermoord werden; hij wenschte zich toen zwart, noemde den ijsselijken moord eene billijke wedervergelding. [De schrijver doelt op de gelukte slavenopstand op Haiti, denkt Herkauwer. Komt u trouwens deze denkwijze bekend voor?] Zijne kleine Kinders moeten dagelijks, van de geboorte af, in eene ton met koud water. Zijne Dochters mogen geen veter aan het lijf hebben, enz. enz. enz.’

‘Maar wij zijn bitter afgedwaald [...]. Er zit dus niets anders op, dan [...] dadelijk over het herleven der Rijglijven te beginnen.’

Herkauwer brengt nu eerst even in herinnering dat in de voorgaande revolutietijden de empirestijl in de mode was, en dat vrouwen toen op zijn antieks (en dus soms karig) gekleed gingen en gevolgelijk vaak verkouden waren. Nu zijn echter die tijden in aantocht waar de romans van Jane Austen en de zusjes Brontë over handelen. Tijden die u geroerd beziet op de buis; maar waarin feitelijk de meesten van die dan steeds meer op alle manieren ingesnoerde vrouwen, vergeefs zoeken naar de uitvlucht die een Heathcliffe, of zelfs een Bas van der Vlist, hen kan bieden.

(wordt vervolgd)

Mode (1772) (6) (slot)

woensdag 12 september 2007

a la pommerie hadt ik byna vergeete, die wel na een Sleepers Paerd gelykt, die een nieuwe Pluim op heeft; doch als ik van al die Mutsen en Kapsels een uitleg zou doen, hoefden ik in geen half dozyn jaaren, myn mont te houden, en dan had ik nog niet gedaan. Als daar zyn de zogenaamde Mannebehaagertjes, anders genaamt Kinmutsjes, of de bekoorlyke Cornetjes, Wangmutsjes, daar de Burgers en Ambachtslieden, mitsgaders de Dienstmeisjes zo gloriëus op zyn, als een Hoogduitsche Koetzier op en paar geknoopte Snorre, of een Speelhuis Castelyn, dat hy mooijê Venus Nimpjes op de bank heeft; onder ’t aldergemeenste soort van Straatdames, regeert principaal Madame a la Jordaan, die in haar gevolg heeft, de zeer honnette freule a la Panhaaring, met Mevrouw a la Varsewaar, die zeer na bevrind is, met Mejuffer Zingzang, ‘een pertienente beschryving van ’t geen ’er is voorgevallen, geef [303] ik voor een Oortje’, die tot zusters heeft a la Pan-Eel, met de jonge Juffer a la Blomkool, geboore Dames van ’t Hennipzeel, die volgens de Genologiesche Tafel annex is, van Vaders en Moeders zyde, met Madame a la Reepen en Eerdappelé en Mevrouw a la Eerdebeyën, een dubbeltje een pot, maar wagt, ik vraag excuus, en vergeet Mevrouw a la Mossel, benevens haar zeedige Dochter, freule Oester, a la Schelvis, en Mevrouw levendiege Bot, zyn ook niet te verägten, want houden de MOODE in zulken agting, dat zy altoos met de muts op zy, en het hair aan alle kante daar uitpronken; ’t eenigst is, dat die MOODEN niet ligt gevolgd kan worden, of zulke Daames moeten de slag hebben, om haar Neus met de vingers te decrotteere of te snuiten, flens tegen de grond, of anders die dat niet wel doen kan, gebruike haar Tabeltjé. Ik moet ook niet vergeeten a la Brakkinnen, doch daar zyn zulke differente soorten van Mutsen onder, dat het niet wel is te beschryven, want Juffrouw a la ligtomdyne, gebruikt ’er een, voor plat op het hoofd, een breed Lint daar op, van agteren weg vliegende, of zy om haar kuisheid te verliezen, tegen de wind oploopt, een ander wederom, wel dito fatzoen, maar geen Lint daar op, een derde, dito soort, maar krulle van valsch hair, geploozen uit een zwarte Surinaamsche Bok. [304]
Van de Noord-Hollanders zou ook wat van een Mooden of tien gezegt kunnen worde, en de Frieze niet minder, maar die schepsels hebben genoeg te doen, om haar Lykdoorens op de Ooren te geneezen, verwekt door ’t knypen van de goude en zilvere Yzers, als ook meden van de hedendaagsche Princessekappe, Vrouwe Hoeden, het blankette der Daames, ’t ontbloote der boezems, en meerder diergelyke, doch dit laat ik voor de geen die in de volgende byeenkomst moet spreeken, en meen thans genoeg gezegd te hebben, wat de Moode der hedendaagsche Vrouwelyke Sexe omtrent het hoofd is, die ieder een graag zal bekenne, dat veel met de Ouden scheelt.

D. Gy hebt my weergaloos voldaan Broeder B. maar ik raad uw niet zonder zydgeweer de deur uit te gaan, want de Vrouwlui zullen u vermoorde.

A. ’t Zal zulk een vaart niet loopen, en die verderflyke kanker mag wel wat hebben, doch ’t zal tyd zyn dat wy scheiden.

D. Ik Gaa zeer vergenoegt na myn huis, het eenigst is dat myn spyt, dat myn Vrouws Muts zo geaffronteerd is.

Mode (1772) 5

dinsdag 11 september 2007

doch dit Kapsel [de Dormeuse. H.] hebben de eerste Dames van rang afgestaan aan Burger Vrouwtjes, Fransche Winkel Dogters, Naistertjes, onder de hand Mutsemaaksters &c. &c. uit dit Musje steeken Mysjes met zwarte bekjes en spitze gezigte uit als de punt van een Camoesde Schoen die versleeten is, uit het zakgat van een witte Satyne Rok. Geeft wel agt op Madam a la petit Coeur, haar Kapsel zit haar zo strak over het hoofd, als een Huzaaren Broek; twee vleugeltjes, in de navolging van Mercurius, zyn Helm met een Agret in ’t midden, is zy wat dik van wangen, gelykt zy byzonder veel met haar moisjes op ’t gezigt na een Ketel-Koek met Krente, daar de Zak van geborste is; Juffrouw a la Villageoise, heeft een toepet zo breed, dat ’er een leger Pigmeene malkander slag op kunne leeveren, van agter is haar hoofd als een Vaatedoek die in malkander is gefrommeld, daar een party veel couleuriege Linten by afhangen. Geeft nu wel agt op Madam a la Jamaishu, als zy wel gekapt is; dan is haar gezigt op ’t oog af, een Engelsche myl lang[;] de grootste Bloemist, kan kwaalyk zo veel bloemen in een Jaar teelen, dat hy haar een half jaar met levendige bloem zou kunne onderhouden. Juffrouw a la grece, is persies het model [301] van een Wyfjes duit, uitgezeid dat zy mede bloemen op haar hoofd heeft, en een Kettingje om haar hals als een Rooms paternoster; is zy wat vol van weezen, maakt zy het heerlykst figuur van een koekepot die overrryst: maar hier moet men op staröogen, wie verliefd niet op Madam a la Engelese, met haar cierlyke Hoedje op het hoofd, rondsom geciert met kant en bloemen, daar zelfs een Roozeboom boven op schynt te wasschen, haar Kapsel is zo volmaakt bevallig, dat het zonde is, dat die Daame niet word geëmploijeerd by een Kwakzalver, zy zou vry wat beeter parade maaken, als de oude Mevrouw a l’Antique, daar geen hair breed onderscheid in is tusschen haar en een oude Jood, die rooziege tandpyn heeft, en niet doet als roepe, ô wai, ô wai, en vervolgens een witte Vaatedoek uit de Zaturdagsche wasch om zyn hoofd heeft gedaan, en met die Opschik meent zy reikelyk zo mooi te zyn, als de Gouvernanten a la Douairiere. Ik hou vol, dat de alderstemmigste Philosooph haar niet kan aanzien, of hy moet laggen dat hem ’t warme water tot de pypen van de Broek uit loopt, want wie kan stemmig zien, als hy een bejaarde Daame ziet, die de tip van haar Muts tot halfweegen haar Neus hangt, op de wys als een Geestelyk Klopje, en wil quaasi zedig schynen, daar zy alles is, behalve dat, want [302] zy bouwt het Speelhuis op de Kerk, en zet over haar Tipmuts een zwierig Kapsel, dat zo cierlyk staat als een Schoensmeerder, die eerst een Slaapmuts op heeft, daar over een Hoed, en dan een drie couleurde Paruik daar de mot in is, vervolgens ’t loof van een bos Hoornsche of Leidsche Wortelen boven op, welke groente zo veel verstrekt, als ’t Tuilke dat Madam op ’t hoofd heeft:

(wordt vervolgd)

Mode (1772) 4

zondag 9 september 2007

Juffrouw a la Singuliere dobbelt ook niet mis, met haar Marlie muts, die haar zo diep over het gezigt komt, dat zy haar bakkisje daar maar ee[297]ventjes uitsteekt; by geluk heeft zy een Neus als een tuinmans snoeimes, anders zou men denken, dat het een Smousebakkes van agtere was, dat door de broek hangt, te meer, als men door haar stinkende Pomade ruikt, maar beziet Mejuffer a la Sultane eens, die verkiest met haare bloote knikker te loopen, en heeft in de plaats van een muts, een geheele tuin met bloemen op ’t hoofd, benevens een Veer om de ligtigheid van haar harsens te kennen te geeven. ô dat is een cierelyke dragt voor iemant die een langen hals heeft; en die daame is volmaakt, Madame gulzigheid; en Juffrouw a la tristesse, zet haar bekje zo proper, als een Papegay zyn aars, wanneer hy hardlyvig is, en dat allenig, om dat Juffrouw a la bellefleur, een muts op heeft, met zo veel ornamente voorzien, als de keuke van een Fransche Kok, met panne en potte: haar hoofd is ten minste zevenmaal zo groot als Madam a la comette, die byzonder in plaat na een Turksche slavin gelykt, of een kat zonder ooren, maar voor Juffrouw a la Folette, daar staan alle verstanden voor stil, hoe of de mutsemaaker die in malkander gekreegen heeft; ’t gelykt of zy van Spekslagers famielie is, en de darmen van de Varkens om ’t hoofd heeft. Zy scheeld merkelyk met Madam a la platte Forme, die ’er uit ziet als een Jodin; welk per abuis haar Mans Paruik omgekeerd op ’t [298] hoofd heeft gezet; Juffrouw a la Chaussetrape, bedekt ’t agter einde van haar hoofd, met een lapje blonde, voorts een breed lint en eenige bloemen, met een cierlyke Agret vercierd; die Daame, zo zy geen smart-ooren heeft, maakt vry wat meer parade, als a l’Ensatine, die een lange kaale hals en een gekrebde bol na houdt, van fatzoen als ’t agterst van een geschooren Krulhond, die een Roosie op zyn staart heeft. Neen, dan zou ik Mejuffer Foimooi anders genaamt Madame a la papillen prefereeren, die voor haar zaakt uitkomt, en draagt een mutsje na het fatzoen van twee vleugeltjes; voor op haar hoofd als zo of zy zeggen wil zulke hoorentjes, zal ik myn Man op zetten, ’t is rezoluit, Juffrouw a Dorable met haar speelkameraatje; Juffrouw a la simplicite, en Madam a la baroque, zo wel als haar kameraatje, a la Françoise èn die haar goede vriendin, a la Cabrieolet, benevens haar zuster, a la belle Negligence, zouden het niet weeten willen, en denken dat haar Kapsels in het geheel geen opspraak verwekke kunnen, want zy hebben veel overëenkomst met een spinne nest, en van verre gelyken het wel witte Langedyker Koolen te weezen, die bevroore zyn, en zy hebben daar zulke lieve Meduzas gezigte mede, dat men in ’t vuur van haar liefde zoude bevriezen, egter denken zy vry wat beter opgeschikt te zyn als Juffrouw a l’ordienaire, die wel begraa[299]ven lykt in haar muts, doch die mutse worden thans in Parys al agter de kruiwage gedraagen, en in Amsterdam de Muziekante haar Vrouwe, die voor een duit haar stem laaten hooren; Madam a la Naturelle, is ook beziens waardig, alzo zy graag de naam wil hebben zeer natuurelyk te zyn gemutst; het is ook waar, als de natuurlykheid bestaat in de afhangende tip, of lel agter haar hoofd, want dat staat natuurlyk of ’er een Boer zyn gevoeg in gedaan heeft; Juffrouw a la parisienne, met haar Nigtje a la siymptionie, en Madam a la brunette, als ook Juffrouw a la Juive, en ’t malze bekje a la accouoliee, met haar boezem Vriendin a la Dauphine, wiens kameraatje is, Madam a laibe Cupudor, hebben gezaamentlyk zulk fraai soort van mutsen op, dat ’t jammer is, dat de Boeren niet op de kruintjes van de Varkens haar bollen, zulke Mutsen zetten, en die schreeuwende Studente zo ter markt brengen, ô dat zou overheerlyk op de Haarlemmer Varken Markt zyn, daar was geen Weever of hy zou Spek koopen, alleenig om de eer te hebben van zulk een muts magtig te zyn, eensdeels om in zyn Tuin, by de Zoomer in de Karseboom te hangen, en anderzints, om Zwaluwe Mist magtig te worden, alzo die Vogelen vast by haar overkomst, die fraaijê Dames Kapsels zoude gebruiken, voor nieuwerwetze Secreete, dan hoefde zy haar Nest niet te be[300]vuilen, schoon dat de muts van Madam a la Dormeuse daar ook zeer goed voor zou zyn,

(wordt vervolgd)