Hot nieuws uit Ninive (1778)

vrijdag 21 december 2007

Een keer of twee heeft Herkauwer van die hedendaagse historische blaadjes gezien waarin geschiedenis voor scholieren smakelijk wordt gemaakt door middel van de fictie dat alles pas gisteren gebeurde. Je krijgt dan boven de artikeltjes koppen als

SOKRATES! NAM! GISTEREN! GIF! IN!

of

IGNATIUS VAN LOYOLA VINDT CONDOOM UIT!

Toch zijn dit soort initiatieven niets nieuws, merkte hij.

Niet gehinderd door kennis van de historische pedagogie (zou iemand als Willeke Los niet daarover al iets zeggen?) meldt hij het volgende.

Hij kreeg toevallig in handen: een prospectus, samen met het eerste nummer (juni 1778) van een blad, getiteld Nieuwstydingen uit de oude waereld. (1) Het tijdschrift werd gedistribueerd door de Haarlemse uitgever C.H. Bohn.

Het prospectus meldt: onze jeugd vindt oude historiën maar vervelend. In Duitsland hebben ze daarom een blad gemaakt, dat ‘oud’ nieuws brengt alsof het gisteren gebeurd is. Een Nederlandse historicus heeft op diezelfde manier al achttien bladen (dus: afleveringen) uitgegeven, maar hem lukte het niet de markt te veroveren. Wij proberen het nu opnieuw. Lukt het, dan verschijnt juli 1778 het tweede nummer.

Verder wordt er het een en ander gezegd over het feit dat men de meest duistere tijden (waarover geen echte informatie bestaat) overslaat. De Duitsers waren al gevorderd tot 184 voor Christus. Hier beginnen we met 684 voor Christus (het eerste nummer is gedateerd: 3300. Het jaar vanaf de Schepping dus).

Wat vindt men nu in dit Nederlandse eerste nummer van vier bladzijden?

Nieuws uit Jerusalem, Ninive, Athene, Sparta, en het Messenische gebied.

Denk niet dat dit gaat in de stijl van: AFRODITE GEEN SLIPJE! PARIS KRIJGT APPELFLAUWTE! Dat zou wat moeilijk liggen in 1778.

Nee. Het begint met een bericht van de correspondent in Jerusalem. De toestand daar is zorgwekkend, zo te horen:

‘Zedert den dood van onzen Godvreezenden Koning Hiskias bevinden wy ons, onder de regeering van zynen Zoon Manasse, in een betreurenswaardige toestand. Aan God, den God onzer Vaderen; aan zynen Dienst, ons door Mozes zoo duur bevolen, wordt thans in ’t gansche land, en inzonderheyt aan ’t Hof, niet eens meer gedagt [...].’

Misschien had die correspondent het boek Prediker nog niet gelezen. Nu ja.

Eigenlijk wel benieuwd hoe het afgelopen is met die Nieuwstydingen, en hoe die teksten uit 1777 van die Nederlandse historicus eruit gezien hebben. Wie was hij, trouwens?

Maar dat mag u zelf uitzoeken.

(1) UBL 1120 B 39. Er hoort ook een gedrukte brief van Bohn bij, gedateerd maart 1778.

Joodsche Wandelaar (1792-1793)

woensdag 12 december 2007

Kunnen tussen 1787 en 1795 patriotse weekbladen verschijnen? Toch wel - als zij maar niet te geprononceerd hun standpunt uitdragen.

Zo’n blad is De Joodsche Wandelaar. Een weekblad Tot nut van ’t algemeen. Voorzover Herkauwer weet, bestaat er nog maar één exemplaar (UBL 478 B 24). Er verschenen 25 nummers, 3 december 1792-21 mei 1793; bij Herdingh en Du Mortier, te Leiden (volgens het colofon was het ook te koop bij Jan ten Brink te Amsterdam, ‘en verder alöm’).

Deze Wandelaar gaat heel voorzichtig te werk. Vanuit de optiek van de bekende joodse wandelaar die alles meegemaakt heeft en dus weet wanneer hij met waarheid te maken heeft, worden de gebeurtenissen in 1792-1793 besproken. Bij de eigenlijke nieuwsberichten valt echter bijvoorbeeld op: de aandacht voor de gevluchte patriotten in het zuiden. Zo leren we precies wanneer het Legion Etrangere van Hollandse emigranten in Antwerpen is aangekomen, en wanneer het vrijwilligers werft.

Hoe neutraal ook, wanneer er eenmaal echt oorlog is tussen de Fransen en ‘de stadhouder’ blijkt men zich in het Noorden af te vragen of dit blad wel kan blijven bestaan (er schijnt vooral in Amsterdam weerstand te zijn). De redactie neemt dus afscheid, met de zeer Nederlandse mededeling dat men vóór de Franse constitutie EN vóór Jezus is.

Er zit geen echt talent in dit blad. Wat wél opvalt is dat hier sprake is van bewuste propaganda. Het eerste nummer wordt voor niets verspreid. De Wandelaar is, per nummer in een andere setting (herberg, trekschuit, enz.), in gesprek met werkers en kleine burgers. Op p. 45 is sprake van ‘geringe buitenlieden’ voor wie deze gesprekken en nieuwsberichten bedoeld zijn.

He vermogen van het patriottisme voortdurend buiten eigen kring te treden vindt Herkauwer opvallend. Er zijn al vanaf 1780 heel wat patriotse bladen, bestemd voor bijvoorbeeld plattelanders en boeren.

Over deze tactiek, die men zou veronderstellen doorgaans te behoren bij een welgestructureerde partij met bewuste propaganda-technieken, heeft Herkauwer eigenlijk heel weinig gelezen.

Bij vele historici vindt men zelfs wel de mening dat alle patriotse ‘blaadjes’ (een term die grote onkunde verraadt over werking en functie van de periodieke pers) sowieso een historisch ongelukje zijn geweest. Vreemd. Soms denkt Herkauwer dat onze historici maar al te graag ons verleden steeds maar weer in hun geliefde poldermodel willen persen.

Omdat extremer (nu ja, extremer...) politieke ontboezemingen niet passen in hun vaderlandse keurslijf, weigeren zij te accepteren dat de Nederlandse maagd Vrijheid in het verleden soms meer weghad van Claudia Cardinale (met tenminste cup C) dan van de tuberculeuze Kate Moss.

De gemeene Man (1793)

woensdag 24 oktober 2007

Een raar blaadje uit 1793, met een rare titel.

In nr. 12 wordt blij vermeld dat op 9 december 1792 de heer P.H. Geoffroy te Vlissingen, die al twintig jaar een taak had als schooljeugd-opleider, zijn kinderen genoemd heeft: ‘Vryheid’ en ‘Gelykheid’. De magistraat van Vlissingen heeft verklaard dat Geoffroy een oproermaker was en heeft de namen uit het doopregister geschrapt.

Blijkbaar had die Geoffroy de tijd om over iets na te denken en was hij niet de godganse dag bezig begeleidingspaperassen in te vullen - het bekende gevolg van een misverstaan van wat vrijheid, gelijkheid en broederschap inhouden. Maar daar gaat het Herkauwer niet om.

Het blad is ook verheugd over de onthoofding van Lodewijk Capet (nr. 10). In het algemeen is het bijzonder gecharmeerd van de sansculotten, die de ‘gemene man’ van Parijs zijn. Die ‘gemene man’ moet ook bij ons de baas worden. Voluit heet het blad: De gemeene man aan het gemeene volk van Nederland.

Kan dat allemaal zomaar gepubliceerd worden in de Republiek, in 1793? Nee. Het blad blijkt dan ook gedrukt te Antwerpen, ‘Ter Drukkery van de Bataven’. Het is ook te koop in Parijs.

Wie maakte(n) dit? Wie lazen dit nogal morsig uitziende blaadje? Daar weet Herkauwer niets van. Hij heeft geen idee.

Maar hij heeft vernomen dat dr. Joost Rosendaal zich daarover zal buigen, in een artikel dat zal verschijnen in een komende bundel over (politieke) tijdschriften; een bundel die behoort bij het tijdschrift Mededelingen Weyerman.

Dus wacht Herkauwer benieuwd af.