woensdag 12 december 2007
Kunnen tussen 1787 en 1795 patriotse weekbladen verschijnen? Toch wel - als zij maar niet te geprononceerd hun standpunt uitdragen.
Zo’n blad is De Joodsche Wandelaar. Een weekblad Tot nut van ’t algemeen. Voorzover Herkauwer weet, bestaat er nog maar één exemplaar (UBL 478 B 24). Er verschenen 25 nummers, 3 december 1792-21 mei 1793; bij Herdingh en Du Mortier, te Leiden (volgens het colofon was het ook te koop bij Jan ten Brink te Amsterdam, ‘en verder alöm’).
Deze Wandelaar gaat heel voorzichtig te werk. Vanuit de optiek van de bekende joodse wandelaar die alles meegemaakt heeft en dus weet wanneer hij met waarheid te maken heeft, worden de gebeurtenissen in 1792-1793 besproken. Bij de eigenlijke nieuwsberichten valt echter bijvoorbeeld op: de aandacht voor de gevluchte patriotten in het zuiden. Zo leren we precies wanneer het Legion Etrangere van Hollandse emigranten in Antwerpen is aangekomen, en wanneer het vrijwilligers werft.
Hoe neutraal ook, wanneer er eenmaal echt oorlog is tussen de Fransen en ‘de stadhouder’ blijkt men zich in het Noorden af te vragen of dit blad wel kan blijven bestaan (er schijnt vooral in Amsterdam weerstand te zijn). De redactie neemt dus afscheid, met de zeer Nederlandse mededeling dat men vóór de Franse constitutie EN vóór Jezus is.
Er zit geen echt talent in dit blad. Wat wél opvalt is dat hier sprake is van bewuste propaganda. Het eerste nummer wordt voor niets verspreid. De Wandelaar is, per nummer in een andere setting (herberg, trekschuit, enz.), in gesprek met werkers en kleine burgers. Op p. 45 is sprake van ‘geringe buitenlieden’ voor wie deze gesprekken en nieuwsberichten bedoeld zijn.
He vermogen van het patriottisme voortdurend buiten eigen kring te treden vindt Herkauwer opvallend. Er zijn al vanaf 1780 heel wat patriotse bladen, bestemd voor bijvoorbeeld plattelanders en boeren.
Over deze tactiek, die men zou veronderstellen doorgaans te behoren bij een welgestructureerde partij met bewuste propaganda-technieken, heeft Herkauwer eigenlijk heel weinig gelezen.
Bij vele historici vindt men zelfs wel de mening dat alle patriotse ‘blaadjes’ (een term die grote onkunde verraadt over werking en functie van de periodieke pers) sowieso een historisch ongelukje zijn geweest. Vreemd. Soms denkt Herkauwer dat onze historici maar al te graag ons verleden steeds maar weer in hun geliefde poldermodel willen persen.
Omdat extremer (nu ja, extremer...) politieke ontboezemingen niet passen in hun vaderlandse keurslijf, weigeren zij te accepteren dat de Nederlandse maagd Vrijheid in het verleden soms meer weghad van Claudia Cardinale (met tenminste cup C) dan van de tuberculeuze Kate Moss.
Posts tonen met het label patriotten. Alle posts tonen
Posts tonen met het label patriotten. Alle posts tonen
maandag 3 maart 2008
woensdag 27 februari 2008
Ledenlijst Felix Libertate (1795) 2
maandag 9 april 2007
(vervolg)
Cohen, Ziby (CH)
Costa Athias, Isaac da
Costa Athias, Jozef da (?)
Costa Asser, Joseph da (R)
Dessauer, Jacob Hartog
Dort, Hartog Salomon van (R)
Embden, Benjamin Joachim van (B)
Embden, Ephraim van (R)
Embden, Joachim van (B)
Friedrichsfeld, David
Haarlemmer, Kalman (B)
Haas, Leman Salomon
Hespe, Mr. Jan Christiaan
Hijmans, Simon
Hollander, Abraham Levi
Jacobs, Ezechiel Cohen (R)
Jacobs, Juda Zacharias
Jacobs, Gabriel (R)
Jomijn, N.D. (R)
Jonge Meijersz, Izak de
Jongh, Nathan J. de
Jongh, Louis de (R)
Kalf, Jechiel
Kastemaker, Simon (?)
Koenig, Herman Nathaniel
Krijn, Jida van Aaron (B)
Laar Mahuet, J. van
Leevy, Isaac (CH)
Lemon, Hartog H. de (R.)
Lier, Nathann Joseph van (R)
Lima, Samson de (R)
Littwak, Juda
Machielsz, Lion Cok (R)
Meijer, Jonas Daniel (?)
Meldola Jr., David (R)
Menist, Mozes van Samuel
Moresco, Mozes (B)
Naarden, Wolf van Loeb (Norden?)
Occarssen, Arnoldus (R) [of Occarijn GH]
Ockerse, W.A.
Prins, Herts
Samuels, Hijman (R)
Sasportas, Jacob (R)
Schabracq, [E.]
Simons, Barent (R) [“dit is de handtekening van ...+”]
Suasso de Lima, François (R)
Swaab, S. Levie
Wiener, Hirsch nen Hirsch
Wittering, Jacob (B)
B = ontleend aan Bloemgarten
R = ontleend aan rekest Bromet c.s.
CH = ontleend aan Charpentier 1990
(vervolg)
Cohen, Ziby (CH)
Costa Athias, Isaac da
Costa Athias, Jozef da (?)
Costa Asser, Joseph da (R)
Dessauer, Jacob Hartog
Dort, Hartog Salomon van (R)
Embden, Benjamin Joachim van (B)
Embden, Ephraim van (R)
Embden, Joachim van (B)
Friedrichsfeld, David
Haarlemmer, Kalman (B)
Haas, Leman Salomon
Hespe, Mr. Jan Christiaan
Hijmans, Simon
Hollander, Abraham Levi
Jacobs, Ezechiel Cohen (R)
Jacobs, Juda Zacharias
Jacobs, Gabriel (R)
Jomijn, N.D. (R)
Jonge Meijersz, Izak de
Jongh, Nathan J. de
Jongh, Louis de (R)
Kalf, Jechiel
Kastemaker, Simon (?)
Koenig, Herman Nathaniel
Krijn, Jida van Aaron (B)
Laar Mahuet, J. van
Leevy, Isaac (CH)
Lemon, Hartog H. de (R.)
Lier, Nathann Joseph van (R)
Lima, Samson de (R)
Littwak, Juda
Machielsz, Lion Cok (R)
Meijer, Jonas Daniel (?)
Meldola Jr., David (R)
Menist, Mozes van Samuel
Moresco, Mozes (B)
Naarden, Wolf van Loeb (Norden?)
Occarssen, Arnoldus (R) [of Occarijn GH]
Ockerse, W.A.
Prins, Herts
Samuels, Hijman (R)
Sasportas, Jacob (R)
Schabracq, [E.]
Simons, Barent (R) [“dit is de handtekening van ...+”]
Suasso de Lima, François (R)
Swaab, S. Levie
Wiener, Hirsch nen Hirsch
Wittering, Jacob (B)
B = ontleend aan Bloemgarten
R = ontleend aan rekest Bromet c.s.
CH = ontleend aan Charpentier 1990
Ledenlijst Felix Libertate (1795) 1
zondag 8 april 2007
Binnenkort verschijnt, zag ik, een biografie over Hartog de Lemon. Dat is een spannende figuur uit de joodse emancipatie, rond 1800. Hij werd als armendokter door de bestuurders van de synagoge ontslagen omdat hij daar de Rechten van de Mens wilde laten voorlezen. Hij komt verschillende keren voor in het milieu-Kinker. Kinker wilde hem voordragen als lid van de loge. Dat lukte niet, waarop de groep-Kinker binnen de vrijmetselarij een strijd begon over de principiële gelijkwaardigheid (zie mijn Sluiers van Isis). Ik zie dus met spanning uit naar die biografie.
Een en ander leidde tot gegrabbel in oude mapjes. Daarin vond ik een mij door Peter Buijs, april 1995, toegestuurde ledenlijst van het het joodse emancipatoire gezelschap ‘Felix Libertate’. Dat werd opgericht bij de revolutie in 1795. Het stuurde 26 maart 1796 een verzoekschrift naar de Nationale Vergadering, om de joden gelijke rechten te geven. Dat nu leidde tot het decreet van 2 december 1796, over de ‘Gelykstaat der Joden’.
Een belangrijk gezelschap dus. En nogal door de historici verwaarloosd. Afgezien van wat alinea’s her en der vind ik er tenminste geen echte degelijke studie over. Vandaar dat Herkauwer hier, een beetje in het verlengde van het lijstje leden van het joodse ledenbestand van ‘Door vlijt en eensgezindheid’, het lijstje van Buijs overneemt; dat zal hij wel niet erg vinden. Dan heeft men het geheel bij elkaar, hoewel men ongetwijfeld individuele leden ook wel elders kan vinden, mogelijk ook in digitale bestanden. - Ook hier bevinden zich op de lijst enkele niet-joodse Nederlanders.
De letters achter diverse namen geven de door Buijs geraadpleegde bronnen aan, door hem kort achter de lijst zeer kort aangegeven. Welke bronnen dat precies zijn kan men ongetwijfeld vermeld vinden in Hetty Berg, De Gelykstaat der Joden. Inburgering van een minderheid (1996). Daarin kan men verschillende spannende artikelen vinden over de joodse inburgering van rond 1800, onder meer van de genoemde Peter Buijs; en van Herkauwer.
Aberle van Amersfoort, Natan (B)
Adami, Harmanus (CH)
Albuquerque, Abraham (R)
Aletrino, Isaäc
Alexander, Ephraim (B)
Alexander, Mozes Salomon (R)
Ancona, dr. G. d’
Asser, Carolus (?)
Asser, Mozes Salomon (R)
Beeldsnijder, .. (?)
Boas, Selig van Saul (B)
Braatbard, Chaim
Bromet, Harmanus Leonard (Hartog) (B)
Bromet, Sampie (B)
Bronveld, Liepman (R)
Cats, Salomon (B)
Coerlander, Juda David (CH)
(wordt vervolgd)
Binnenkort verschijnt, zag ik, een biografie over Hartog de Lemon. Dat is een spannende figuur uit de joodse emancipatie, rond 1800. Hij werd als armendokter door de bestuurders van de synagoge ontslagen omdat hij daar de Rechten van de Mens wilde laten voorlezen. Hij komt verschillende keren voor in het milieu-Kinker. Kinker wilde hem voordragen als lid van de loge. Dat lukte niet, waarop de groep-Kinker binnen de vrijmetselarij een strijd begon over de principiële gelijkwaardigheid (zie mijn Sluiers van Isis). Ik zie dus met spanning uit naar die biografie.
Een en ander leidde tot gegrabbel in oude mapjes. Daarin vond ik een mij door Peter Buijs, april 1995, toegestuurde ledenlijst van het het joodse emancipatoire gezelschap ‘Felix Libertate’. Dat werd opgericht bij de revolutie in 1795. Het stuurde 26 maart 1796 een verzoekschrift naar de Nationale Vergadering, om de joden gelijke rechten te geven. Dat nu leidde tot het decreet van 2 december 1796, over de ‘Gelykstaat der Joden’.
Een belangrijk gezelschap dus. En nogal door de historici verwaarloosd. Afgezien van wat alinea’s her en der vind ik er tenminste geen echte degelijke studie over. Vandaar dat Herkauwer hier, een beetje in het verlengde van het lijstje leden van het joodse ledenbestand van ‘Door vlijt en eensgezindheid’, het lijstje van Buijs overneemt; dat zal hij wel niet erg vinden. Dan heeft men het geheel bij elkaar, hoewel men ongetwijfeld individuele leden ook wel elders kan vinden, mogelijk ook in digitale bestanden. - Ook hier bevinden zich op de lijst enkele niet-joodse Nederlanders.
De letters achter diverse namen geven de door Buijs geraadpleegde bronnen aan, door hem kort achter de lijst zeer kort aangegeven. Welke bronnen dat precies zijn kan men ongetwijfeld vermeld vinden in Hetty Berg, De Gelykstaat der Joden. Inburgering van een minderheid (1996). Daarin kan men verschillende spannende artikelen vinden over de joodse inburgering van rond 1800, onder meer van de genoemde Peter Buijs; en van Herkauwer.
Aberle van Amersfoort, Natan (B)
Adami, Harmanus (CH)
Albuquerque, Abraham (R)
Aletrino, Isaäc
Alexander, Ephraim (B)
Alexander, Mozes Salomon (R)
Ancona, dr. G. d’
Asser, Carolus (?)
Asser, Mozes Salomon (R)
Beeldsnijder, .. (?)
Boas, Selig van Saul (B)
Braatbard, Chaim
Bromet, Harmanus Leonard (Hartog) (B)
Bromet, Sampie (B)
Bronveld, Liepman (R)
Cats, Salomon (B)
Coerlander, Juda David (CH)
(wordt vervolgd)
Patriots-joodse belofte Den Haag (1797)
zondag 1 april 2007
In Den Haag werd oktober 1797 door aanhangers van de joodse Haskalah (Verlichting) een eigen genootschap opgericht: ‘Door Vlijt en Eensgezindheid’. Interessant is de formulering van hun belofte. Die verraadt, blijkens de laatste zinsnede, dat er enig debat moet hebben plaatsgevonden over de verhouding staat-religie.
Herkauwer citeert de tekst naar D.S. van Zuiden, De Hoogduitsche Joden in ’s-Gravenhage van af hunne komst tot op heden. Den Haag 1913, bijlage X. In die bijlage vindt men ook het lijstje leden van ‘Door Vlijt en Eensgezindheid’. Dat lijstje laat Herkauwer daarna volgen. Het kan de een of andere onderzoeker van dienst zijn.
‘Op voorstel van den Burger M. Edersheim (25 January 1798) werd besloten van de leden de navolgende belofte af te nemen.
“Ik lid der Maatschappij onder den spreuk “Door Vlijt en Eengezindheid” in den Haage beloove plechtig op mijn Burgertrouw ten aanzien van het Alwetend Opperwezen, daar ik steeds toegedaan ben de gevoelens van Vrijheid, Gelijkheid, der Rechten van den Mensch en Burger de een en ondeelbaarheid der Bataafsche Republiek, die gevoelens overal en ten allen tijde, wanneer zulks nodig moge te zijn, te helpen verdeedigen en voor te staan zonder mij hiervan om lief of leed te doen wederhouden en beloove verders hieraan ten allen tijde volgens mijne Godsdienstige gevoelens gestand te doen.
Dat beloove ik.”’
Volgt het lijstje leden. Mogelijk zijn zij niet allen joods. De naam Cornelis Heiligert lijkt immers te zijn de naam van een Leidse boekhandelaar. Hij was gedurende enige jaren de zakenpartner van de wat bekender Leidse patriotse boekhandelaar Cornelis van Hoogeveen Junior, alias ‘Apekees’. Is Van Laar-Mahuet niet eveneens een boekverkoper? Een dergelijke ondersteuning door niet-joden komt wel meer voor. Zo bestaat begin negentiende eeuw te Amsterdam het verlichte joodse gezelschap ‘Tot Nut en Beschaving’. Daarvan waren mensen als Jan Kinker ondersteunend lid.
M.C. Belinfante
I. Belinfante
Samuel Boas
I. Beukers
Bt. de Baas
Sal. L. Davids
Elias Levy Davids
Jacob L. Davids
Marcus Edersheim
I.I. Eindhoven
A. Ephraim
M. Ephraim
I. Eversen
Isaac Eliazar
Corn. Heiligert
A.D. Hollander
Coenraad Heymans
I. Heuvelman
Wolff B. Jacobs
Wolff Isaacs
Eliazar Israel
Zadok Juda
Isaac Kann
Benjamin Kann
M. Kann
W. van Kersbergen
I. van Laar-Mahuet
Joseph Levy
Isaac Leon
Salomon de Leon
L. Loup
A. de Mongé
Daniël Moses
M.L. Nathan
I. Oudorp
I.I. Polak
N. van Praag
A.S. Pimentel
E.H. Sax
A.W. Swart
B.I. Swerein
A. Spijkerman
I. de Vries
Abm. Wolff Jun.
Sem Wolff
Salamon Wolff
Leeman Wolff.
In Den Haag werd oktober 1797 door aanhangers van de joodse Haskalah (Verlichting) een eigen genootschap opgericht: ‘Door Vlijt en Eensgezindheid’. Interessant is de formulering van hun belofte. Die verraadt, blijkens de laatste zinsnede, dat er enig debat moet hebben plaatsgevonden over de verhouding staat-religie.
Herkauwer citeert de tekst naar D.S. van Zuiden, De Hoogduitsche Joden in ’s-Gravenhage van af hunne komst tot op heden. Den Haag 1913, bijlage X. In die bijlage vindt men ook het lijstje leden van ‘Door Vlijt en Eensgezindheid’. Dat lijstje laat Herkauwer daarna volgen. Het kan de een of andere onderzoeker van dienst zijn.
‘Op voorstel van den Burger M. Edersheim (25 January 1798) werd besloten van de leden de navolgende belofte af te nemen.
“Ik lid der Maatschappij onder den spreuk “Door Vlijt en Eengezindheid” in den Haage beloove plechtig op mijn Burgertrouw ten aanzien van het Alwetend Opperwezen, daar ik steeds toegedaan ben de gevoelens van Vrijheid, Gelijkheid, der Rechten van den Mensch en Burger de een en ondeelbaarheid der Bataafsche Republiek, die gevoelens overal en ten allen tijde, wanneer zulks nodig moge te zijn, te helpen verdeedigen en voor te staan zonder mij hiervan om lief of leed te doen wederhouden en beloove verders hieraan ten allen tijde volgens mijne Godsdienstige gevoelens gestand te doen.
Dat beloove ik.”’
Volgt het lijstje leden. Mogelijk zijn zij niet allen joods. De naam Cornelis Heiligert lijkt immers te zijn de naam van een Leidse boekhandelaar. Hij was gedurende enige jaren de zakenpartner van de wat bekender Leidse patriotse boekhandelaar Cornelis van Hoogeveen Junior, alias ‘Apekees’. Is Van Laar-Mahuet niet eveneens een boekverkoper? Een dergelijke ondersteuning door niet-joden komt wel meer voor. Zo bestaat begin negentiende eeuw te Amsterdam het verlichte joodse gezelschap ‘Tot Nut en Beschaving’. Daarvan waren mensen als Jan Kinker ondersteunend lid.
M.C. Belinfante
I. Belinfante
Samuel Boas
I. Beukers
Bt. de Baas
Sal. L. Davids
Elias Levy Davids
Jacob L. Davids
Marcus Edersheim
I.I. Eindhoven
A. Ephraim
M. Ephraim
I. Eversen
Isaac Eliazar
Corn. Heiligert
A.D. Hollander
Coenraad Heymans
I. Heuvelman
Wolff B. Jacobs
Wolff Isaacs
Eliazar Israel
Zadok Juda
Isaac Kann
Benjamin Kann
M. Kann
W. van Kersbergen
I. van Laar-Mahuet
Joseph Levy
Isaac Leon
Salomon de Leon
L. Loup
A. de Mongé
Daniël Moses
M.L. Nathan
I. Oudorp
I.I. Polak
N. van Praag
A.S. Pimentel
E.H. Sax
A.W. Swart
B.I. Swerein
A. Spijkerman
I. de Vries
Abm. Wolff Jun.
Sem Wolff
Salamon Wolff
Leeman Wolff.
Abonneren op:
Posts (Atom)