dinsdag 16 oktober 2007
‘De blindste menssen zwetssen doorgaans het meest van den helderen middag’.
Arlequin Distelateur (1725) p. 36.
‘Die vaak een tempel uithangen houden Hoerhuis in ’t hart.’
Idem, p. 63.
‘Den Autheur is meestentyds een Geneesheer in Schrift, die de Leezers vermaak en Nut belooft, en als ’t al uytkomt, verzorgt hy zig zelve Brood en Wyn.’
Den Echo des Weerelds (1727) p. 34.
‘O hoe gelukkig is ons Nederland! alwaar een Boekverkooper die op Paskwilbrood aast, zo raar is als de Heiligmakers tot Uitrecht, als de Ratten in een Kaaswinkel.’
Den Ontleeder der gebreeken (1723) p. 3.
‘Geen mensch wort zo schielyk krank, en verergert zo ras, dan die door de vreeze wort vastgeklonken aan een galeyketen van Geneesheeren.’
Vrolyke Tuchtheer (1730) p. 221.
‘De Muziek is zo overnootzaakelyk in een Republyk, als een Kerkklok overnootzaakelyk is in een Onweer, want zy is een Doctores die allerlei soort van Kwaalen geneest.’
Amsterdamsche Hermes (1723), p. 386.
Posts tonen met het label Jacob Campo Weyerman. Alle posts tonen
Posts tonen met het label Jacob Campo Weyerman. Alle posts tonen
zondag 2 maart 2008
Tandenstokers (1733)
zondag 14 oktober 2007
In het kader van het offensief tegen de obesitas, vandaag een stukje uit Den Kluyzenaar in een vrolyk humeur (1733), door Weyerman, nummer 3. Dat nummer gaat geheel over keukenkunst, ‘keukenklouwers’, en vertalingen door Weyerman van bij Apicius voorkomende gerechten.
Aan het einde daarvan geeft hij een idiote geschiedenis van de tandenstokers (p. 23), eindigend met een burleske beschrijving van de outfit van de helden en heldinnen in de Ilias.
‘Laat ons nu eens zien, dewyl ons bestek inkrimpt, wat ’er valt te zeggen over het aloud gebruik der tandestookers.
Ik onderstel dat de opkomst der tandestookers by uytneemendheyt oud is, en dat het eerste ontwerp ontstont uyt een drift van de natuur. Het Egyptisch landsvolk was voortrefffelyk ten opzigte van zyn wysbegeerte en wiskonstige aanmerkingen: het doorzogt alle de springaders van eenig bedryf; en alhoe wel ik ’s volks bygeloof veroordeel, nochtans prys ik deszelfs vindingen.
Die landaart aanbad de krokodil, dat een dier is met langwerpige kaaken, waar door het de gelegendheyt heeft om veele tanden te hebben; ook is zyn wooning en bezigheyt voor het grootste gedeelte in ’t water, waar door hy, gelyk als onze Tesselsche lootsen, een goede maag voert, en alles inschokt gelyk als een vogel struys. Het is zeker dat hy het water van de Nyl by der hand heeft, en gevolglyk dat hy altoos zyn mond kan spoelen na den ontbyt of het maal; maar dat is ’t niet al, hem ontbreekt een instrument om zyne tanden te stooken, dewelke zyn geschaart gelyk als een zaag. Ten dien eynde heeft de natuur hem voorzien met een diertje, ichneumon, dat hem daar in dient, en zich geneert op dat ampt. De Egyptenaars die schranderheyt ziende in den persoon van een krokodil die zy zo hooglyk eerden, volgden hem fluks na, (groote voorbeelden worden doorgaans gevolgt by ’t gemeen) en zy stookten ook hunne tanden met de gepunte klaauwen van den vogel Ibis.
De met de hand beschreven kronyk der tandestookers zegt, dat die uytvinding wiert na Spanje overgevoert by een Egyptische Schout, die na het begaan van een roof op visch, voor de goden Osiris, Apis, en Anubis bestemt, by den Raad van drien vogelvry en onbekwaam wiert verklaart,
Blykt het nu niet, dat de tandestookers zo oud zyn als de krokodillen, de krokodillen als den Nyl, en dat de Nyl zo oud is geweest als de kindskinders van Mitzrain?
Het is onvergeeflyk, dat Homeer ons geen model van de tandestookers der Grieken heeft nagelaaten; doch hy doet zyn helden zo grovelyk spyzen, dat die meer schynen benoodigt te zyn geweest om hooigaffels, als om ganzeschagten. Die zelve Homeer is vry langwylig in de beschryving van een smis, of een aambeelt; daar hy als een beschaaft man, ons de gedreeven goude snuyfdoos van Achilles, of den schildpadde rotting van Ajax, had behooren af te schetsen. Hy geeft ons wel een naauwkeurige aftekening van Nestors kelk, maar hy rept geen enkelt woord van Andromeda’s hoeplrok, of Brisei keyzers thee: ja dat meer is, heeft hy ooit gedacht om Helena’s tafelsprey in haar slaapvertrek te modellen, welke tafelsprey, naar alle schyn van waarheyt, zal zyn gemeubleert geweest met Spaansch rood en wit, met pomade en moesjes, en vooral met de vyfde weezendheyt van roozen (Sapho rosarum), en een flesje met de geest van aluyn, om een schamper bekje te trekken.
Thans zal ik een speld steeken by dit vertoog [...].’
In het kader van het offensief tegen de obesitas, vandaag een stukje uit Den Kluyzenaar in een vrolyk humeur (1733), door Weyerman, nummer 3. Dat nummer gaat geheel over keukenkunst, ‘keukenklouwers’, en vertalingen door Weyerman van bij Apicius voorkomende gerechten.
Aan het einde daarvan geeft hij een idiote geschiedenis van de tandenstokers (p. 23), eindigend met een burleske beschrijving van de outfit van de helden en heldinnen in de Ilias.
‘Laat ons nu eens zien, dewyl ons bestek inkrimpt, wat ’er valt te zeggen over het aloud gebruik der tandestookers.
Ik onderstel dat de opkomst der tandestookers by uytneemendheyt oud is, en dat het eerste ontwerp ontstont uyt een drift van de natuur. Het Egyptisch landsvolk was voortrefffelyk ten opzigte van zyn wysbegeerte en wiskonstige aanmerkingen: het doorzogt alle de springaders van eenig bedryf; en alhoe wel ik ’s volks bygeloof veroordeel, nochtans prys ik deszelfs vindingen.
Die landaart aanbad de krokodil, dat een dier is met langwerpige kaaken, waar door het de gelegendheyt heeft om veele tanden te hebben; ook is zyn wooning en bezigheyt voor het grootste gedeelte in ’t water, waar door hy, gelyk als onze Tesselsche lootsen, een goede maag voert, en alles inschokt gelyk als een vogel struys. Het is zeker dat hy het water van de Nyl by der hand heeft, en gevolglyk dat hy altoos zyn mond kan spoelen na den ontbyt of het maal; maar dat is ’t niet al, hem ontbreekt een instrument om zyne tanden te stooken, dewelke zyn geschaart gelyk als een zaag. Ten dien eynde heeft de natuur hem voorzien met een diertje, ichneumon, dat hem daar in dient, en zich geneert op dat ampt. De Egyptenaars die schranderheyt ziende in den persoon van een krokodil die zy zo hooglyk eerden, volgden hem fluks na, (groote voorbeelden worden doorgaans gevolgt by ’t gemeen) en zy stookten ook hunne tanden met de gepunte klaauwen van den vogel Ibis.
De met de hand beschreven kronyk der tandestookers zegt, dat die uytvinding wiert na Spanje overgevoert by een Egyptische Schout, die na het begaan van een roof op visch, voor de goden Osiris, Apis, en Anubis bestemt, by den Raad van drien vogelvry en onbekwaam wiert verklaart,
Om ooit in dat gewest, ten dienste van’t gemeen,
De minste waardigheyt in ampten te bekleen.
De minste waardigheyt in ampten te bekleen.
Blykt het nu niet, dat de tandestookers zo oud zyn als de krokodillen, de krokodillen als den Nyl, en dat de Nyl zo oud is geweest als de kindskinders van Mitzrain?
Het is onvergeeflyk, dat Homeer ons geen model van de tandestookers der Grieken heeft nagelaaten; doch hy doet zyn helden zo grovelyk spyzen, dat die meer schynen benoodigt te zyn geweest om hooigaffels, als om ganzeschagten. Die zelve Homeer is vry langwylig in de beschryving van een smis, of een aambeelt; daar hy als een beschaaft man, ons de gedreeven goude snuyfdoos van Achilles, of den schildpadde rotting van Ajax, had behooren af te schetsen. Hy geeft ons wel een naauwkeurige aftekening van Nestors kelk, maar hy rept geen enkelt woord van Andromeda’s hoeplrok, of Brisei keyzers thee: ja dat meer is, heeft hy ooit gedacht om Helena’s tafelsprey in haar slaapvertrek te modellen, welke tafelsprey, naar alle schyn van waarheyt, zal zyn gemeubleert geweest met Spaansch rood en wit, met pomade en moesjes, en vooral met de vyfde weezendheyt van roozen (Sapho rosarum), en een flesje met de geest van aluyn, om een schamper bekje te trekken.
Thans zal ik een speld steeken by dit vertoog [...].’
Schouwburg der smousen (4) (slot)
donderdag 27 september 2007
Myn Bestek zou zo min uytkomen als het Schuldboek van Scheele Kees, indien ik alle de disrepectieve Persoonagien zou willen afschetsen, en derzelver Gebaarden en Rollen herhaalen, in myn papiere Echo des weerelds. Alleenlyk zal ik zeggen, Dat de schoone Margriet zeer natuurlyk gerepresenteert wiert door de Zoon van den Koning Lypje, genaamt O vroom, een jong Heerschap, die ’s Middags St. Lucas nadraaft met een Kladschilders Borstel, die ’s Middags een Juwelier is in buygzaame Bergkristalle Diamanten, en die des ’s Avonds een Akteur verbeelt, trots den roodgehielde Aary van Til, of den snuggere Faviaan der Padden.
Inzonderheyt mag ik niet verzwygen, Dat den vroome O vroom de schoone Margriet verbeelde in die postpapiere rooskoleure Tabbaert, waar in een zeker Juffertje wel eer voor het Hoertje speelde in het Tonneelspel van de Lichtmis; en ik durf niet meer overslaan, Dat den Hoedemaaker Looser Kladder die voor Fredrik ’s Konings Neef scheep kwam, gestadig op de planke Vloer van het Tonneel speculeerde, waar uyt de Toekykers gisten, Dat hy of een Speldezoeker, of een Tuynder in sterke Kors moest zyn, by Broodwinning.
‘Die O vroom is op myn Conscientie een van de aardigste Jongens die ooit een Hoogduytsche Moeder ter weereld brogt,’ (zey een lange Jood, die meer Bont om een trype Muts had, als ’er vereyscht wort tot het dekkleed van een Poolsche Slee,) ‘en by G**!’ (vervolgde hy) ‘ik zal die zelve Opvoeding besteeden aan myn oudste Kind, want de Koopmanschap van de Feylen wort bedur[183]ven door de meenigte.’ ‘Ja een goede Opvoeding is beter als een groote Beleening,’ (repliceerde een gryze Smoussin, die gecoifeert was met een Point de Venise Kornetmuts van het jaar van Twee en dertig) ‘en daarom breng ik myn twee Dochters Mirjam en Hanna op als een paar Hof-freuwlens. Daar is Sarah en Rachel, die laaten ’t hoofd hangen als verwelkte Pinxterbloemen, die durven niet eens Bou zeggen tegen een Gans, en die hebben geen Confidentie genoeg om een Minuyt op een Minnaars Knie te zitten, daar myn Kinders op haar Elleboogen zouden durven danssen, zonder eens te verblikken of te verbloozen.’
‘Ik dank myn Gestarnte’ (sprak een getrouwde Smous in vertrouwen tegens zyn Schoonmoeder, die een paar Blikken droeg als een paar brandende Komeeten) ‘dat myn Vrouw Susa zo vruchtbaar is als ik zou konnen wenschen. Over het eerste Kind droeg zy maar ses Maanden, doch zy repareerde die fout in het tweede, want zy liep daar mee twaalf Maanden, en Moeder Middernacht de Vroedvrouw gaf daar van een goede Reden na myn Bevatting; Want (zey zy) wanneer een Vrouw drie Maanden te kort schiet in de tyd van haar groot gaan van Kinde, dan bekomt zy dat weerom in het tweede Kind. Volgens den Regel nu van Additie, zo men twaalf voegt by ses, maakt dat te zamen achttien, en gelykje weet dat is de volle tyd voor twee Kinders.’
Op die voet rolden de Askalonische Discoursen, in ieder Tusschenpoos van het Tonneelspel van ’t Veranderlyk Geval, en zonder Moses die voor Mengo speelde, en genoegzaam myn gantsche Aandacht besloeg, als die beter de Rol van een Zot verbeelde, dan meenig Wysgeer die van een verstandig Man nabootst, en volgens de hedensdaagsche Trant, de Verdienstige Natuur verzelde met de onwillige Armoede, zou ik een grooter Getal van die deftige Dialogues van buyten geleert hebben.
Tegens dat de Klugt zou beginnen, ley ik toe om te decampeeren met een stille Trommel, (dat trekt sterk op het Baronieren) dewyl ik de Hebreeuwsche lucht, die de warme Smousse Juffers exhaleerden, niet langer kon weerstaan, zonder my bloot te stellen voor een onmydelyk Leevensgevaar. Ik greep dan de Gelegentheyt by ’t Haair, van het Geklop van een party ongeduldige Smoussen en Smoussinnen, die zo heet waren om in de Loots-Komedie in te dringen, gelyk als de meeste jonge Heeren en Juf[184]fers, graag zyn, om door te booren tot in het binnenste van het Beterhuis des Huwelykx, zonder eens te letten op die Leyders, die zo gaarn die kuische Boeyen, die hun tot de Woordhouding verbinden, zouden willen verbreeken.
Ik wiert dan op vrye voeten gestelt in die Disorder, en na dat ik op ’s Heeren Straaten myn Adem zeven en zevenwerf had herhaalt, protesteerde ik plegtiglyk; ‘Dat het min moeyelyk zou zyn aan een verstandig Man, om het Marmer te polysten met zyn Nagels, om een Aambeelt te kraaken met zyn Tanden, om een Oostindische Reys te doen, zonder Eeten of Drinken, en om van het Y na Jerusalem te loopen, zonder eens te Pleysteren, dan zig voor de tweedemaal te exponeeren aan de doodelyke Vertooning van een Smousse Blyspel.’
Myn Bestek zou zo min uytkomen als het Schuldboek van Scheele Kees, indien ik alle de disrepectieve Persoonagien zou willen afschetsen, en derzelver Gebaarden en Rollen herhaalen, in myn papiere Echo des weerelds. Alleenlyk zal ik zeggen, Dat de schoone Margriet zeer natuurlyk gerepresenteert wiert door de Zoon van den Koning Lypje, genaamt O vroom, een jong Heerschap, die ’s Middags St. Lucas nadraaft met een Kladschilders Borstel, die ’s Middags een Juwelier is in buygzaame Bergkristalle Diamanten, en die des ’s Avonds een Akteur verbeelt, trots den roodgehielde Aary van Til, of den snuggere Faviaan der Padden.
Inzonderheyt mag ik niet verzwygen, Dat den vroome O vroom de schoone Margriet verbeelde in die postpapiere rooskoleure Tabbaert, waar in een zeker Juffertje wel eer voor het Hoertje speelde in het Tonneelspel van de Lichtmis; en ik durf niet meer overslaan, Dat den Hoedemaaker Looser Kladder die voor Fredrik ’s Konings Neef scheep kwam, gestadig op de planke Vloer van het Tonneel speculeerde, waar uyt de Toekykers gisten, Dat hy of een Speldezoeker, of een Tuynder in sterke Kors moest zyn, by Broodwinning.
‘Die O vroom is op myn Conscientie een van de aardigste Jongens die ooit een Hoogduytsche Moeder ter weereld brogt,’ (zey een lange Jood, die meer Bont om een trype Muts had, als ’er vereyscht wort tot het dekkleed van een Poolsche Slee,) ‘en by G**!’ (vervolgde hy) ‘ik zal die zelve Opvoeding besteeden aan myn oudste Kind, want de Koopmanschap van de Feylen wort bedur[183]ven door de meenigte.’ ‘Ja een goede Opvoeding is beter als een groote Beleening,’ (repliceerde een gryze Smoussin, die gecoifeert was met een Point de Venise Kornetmuts van het jaar van Twee en dertig) ‘en daarom breng ik myn twee Dochters Mirjam en Hanna op als een paar Hof-freuwlens. Daar is Sarah en Rachel, die laaten ’t hoofd hangen als verwelkte Pinxterbloemen, die durven niet eens Bou zeggen tegen een Gans, en die hebben geen Confidentie genoeg om een Minuyt op een Minnaars Knie te zitten, daar myn Kinders op haar Elleboogen zouden durven danssen, zonder eens te verblikken of te verbloozen.’
‘Ik dank myn Gestarnte’ (sprak een getrouwde Smous in vertrouwen tegens zyn Schoonmoeder, die een paar Blikken droeg als een paar brandende Komeeten) ‘dat myn Vrouw Susa zo vruchtbaar is als ik zou konnen wenschen. Over het eerste Kind droeg zy maar ses Maanden, doch zy repareerde die fout in het tweede, want zy liep daar mee twaalf Maanden, en Moeder Middernacht de Vroedvrouw gaf daar van een goede Reden na myn Bevatting; Want (zey zy) wanneer een Vrouw drie Maanden te kort schiet in de tyd van haar groot gaan van Kinde, dan bekomt zy dat weerom in het tweede Kind. Volgens den Regel nu van Additie, zo men twaalf voegt by ses, maakt dat te zamen achttien, en gelykje weet dat is de volle tyd voor twee Kinders.’
Op die voet rolden de Askalonische Discoursen, in ieder Tusschenpoos van het Tonneelspel van ’t Veranderlyk Geval, en zonder Moses die voor Mengo speelde, en genoegzaam myn gantsche Aandacht besloeg, als die beter de Rol van een Zot verbeelde, dan meenig Wysgeer die van een verstandig Man nabootst, en volgens de hedensdaagsche Trant, de Verdienstige Natuur verzelde met de onwillige Armoede, zou ik een grooter Getal van die deftige Dialogues van buyten geleert hebben.
Tegens dat de Klugt zou beginnen, ley ik toe om te decampeeren met een stille Trommel, (dat trekt sterk op het Baronieren) dewyl ik de Hebreeuwsche lucht, die de warme Smousse Juffers exhaleerden, niet langer kon weerstaan, zonder my bloot te stellen voor een onmydelyk Leevensgevaar. Ik greep dan de Gelegentheyt by ’t Haair, van het Geklop van een party ongeduldige Smoussen en Smoussinnen, die zo heet waren om in de Loots-Komedie in te dringen, gelyk als de meeste jonge Heeren en Juf[184]fers, graag zyn, om door te booren tot in het binnenste van het Beterhuis des Huwelykx, zonder eens te letten op die Leyders, die zo gaarn die kuische Boeyen, die hun tot de Woordhouding verbinden, zouden willen verbreeken.
Ik wiert dan op vrye voeten gestelt in die Disorder, en na dat ik op ’s Heeren Straaten myn Adem zeven en zevenwerf had herhaalt, protesteerde ik plegtiglyk; ‘Dat het min moeyelyk zou zyn aan een verstandig Man, om het Marmer te polysten met zyn Nagels, om een Aambeelt te kraaken met zyn Tanden, om een Oostindische Reys te doen, zonder Eeten of Drinken, en om van het Y na Jerusalem te loopen, zonder eens te Pleysteren, dan zig voor de tweedemaal te exponeeren aan de doodelyke Vertooning van een Smousse Blyspel.’
Schouwburg der smousen (1726) (3)
woensdag 26 september 2007
Maar ik zal een gevaarlyke Societyt van Slagers, Verspieders, Beursesnyders, zingende, springende, drinkende, klinkende, en in Weerwolfs bonte Mutsen opgeschikte Smousse Koopers en Verkoopers niet eens beschryven; ook zal ik met een demoedige Verachting de vier Muziekanten, Nathan, Nikodemus, Smouwel, en Maayer Polak in het Vergeetboek stellen, dewyl die de Fioolen tot Gekken maakten, en op geen half Vierendeel na, een halve Noot wisten te onderscheppen.
De Tonneels Gordeyn opgeheyst zynde zag men den Koning Lypje den Mutsemaaker te voorschyn kruypen, omcirkelt met zyn Agurkjes Graaven, benevens de Princes Porcia, welke Persoonagie verbeelt wiert door den Paruykmaaker Nabaro, gedoopt het Halfslag, als die in de Weerelt gescharrelt was, door het onderling Congres van een Hoogduytsche Moeder, en een Portugiesche Vader. De Vorst Lypje was zeer heerlyk gedost in de gegalonneerde Vacht van den gestranguleerde Baron van Sch***, die in het afspringen van de Ladder vergat om zyn Kleed mee te neemen, en hy dee zyn Inleyding met de navolgende, door den Schoolmeester Moddel, overgehaalde Vaersen.
Na die derde Regel verfriste de Vorst zyn Long met zo een Hebreeuwsch gebrom, gelyk als een Bremerbier Tor zyn Adem schept onder het aansteeken van zyn eerste Pyp; en dat gedaan hebbende liep hy zyn eerste Loopbaan van de volgende twaalf Regels ten eynde, waar op Looser Kladder ’s Konings Neef zyn Rol begon af te spaanen in dit onderstaende Vers; [182]
Daar op boog zig den Schoolmeester Moddel zo galant voor over als een Boer die ’t spit in de Lenden heeft, en gromde;
* Ganna is de kasteleynsche.
(wordt vervolgd)
Maar ik zal een gevaarlyke Societyt van Slagers, Verspieders, Beursesnyders, zingende, springende, drinkende, klinkende, en in Weerwolfs bonte Mutsen opgeschikte Smousse Koopers en Verkoopers niet eens beschryven; ook zal ik met een demoedige Verachting de vier Muziekanten, Nathan, Nikodemus, Smouwel, en Maayer Polak in het Vergeetboek stellen, dewyl die de Fioolen tot Gekken maakten, en op geen half Vierendeel na, een halve Noot wisten te onderscheppen.
’k Spreek van geen Maagden appelront,
Nog Meysjes zacht als Sabelbont,
Wel waardig onze Herhaling:
Geen eene hoe jong, hoe quips, hoe teer, [181]
Wiens binnelandsche Maagdoms Eer
Niet ruym zo glad was als de Huyd van Jansjes paling.
*
’k Rep van geen Babel-taal, in Rym en Onrym vals,
Nog van ’t vervloekt Gezwets in Onduyts, leelyk Wals,
Of op Hebreeuwsche toonen.
Ik noem geen Aqua vit van *Gannas Doods bufet,
Geen Cinaas goude Vrucht iets slapper als een Slet,
En vaadscher als ’t Beslag van Felix Coffiboonen.
*
’k Verzwyg de Pracht van ’t groots Tonneel,
’k Beoog de Vreede, en geen Krakeel,
Een al te naakt Vertoog mogt hier zyn Heer verraaden:
Ik ken te wel der Smoussen Wraak,
Geen Spaansche Vyg is van myn Smaak;
Maar zacht de Vorst verschynt met zyn gebaarde Raaden.
Nog Meysjes zacht als Sabelbont,
Wel waardig onze Herhaling:
Geen eene hoe jong, hoe quips, hoe teer, [181]
Wiens binnelandsche Maagdoms Eer
Niet ruym zo glad was als de Huyd van Jansjes paling.
*
’k Rep van geen Babel-taal, in Rym en Onrym vals,
Nog van ’t vervloekt Gezwets in Onduyts, leelyk Wals,
Of op Hebreeuwsche toonen.
Ik noem geen Aqua vit van *Gannas Doods bufet,
Geen Cinaas goude Vrucht iets slapper als een Slet,
En vaadscher als ’t Beslag van Felix Coffiboonen.
*
’k Verzwyg de Pracht van ’t groots Tonneel,
’k Beoog de Vreede, en geen Krakeel,
Een al te naakt Vertoog mogt hier zyn Heer verraaden:
Ik ken te wel der Smoussen Wraak,
Geen Spaansche Vyg is van myn Smaak;
Maar zacht de Vorst verschynt met zyn gebaarde Raaden.
De Tonneels Gordeyn opgeheyst zynde zag men den Koning Lypje den Mutsemaaker te voorschyn kruypen, omcirkelt met zyn Agurkjes Graaven, benevens de Princes Porcia, welke Persoonagie verbeelt wiert door den Paruykmaaker Nabaro, gedoopt het Halfslag, als die in de Weerelt gescharrelt was, door het onderling Congres van een Hoogduytsche Moeder, en een Portugiesche Vader. De Vorst Lypje was zeer heerlyk gedost in de gegalonneerde Vacht van den gestranguleerde Baron van Sch***, die in het afspringen van de Ladder vergat om zyn Kleed mee te neemen, en hy dee zyn Inleyding met de navolgende, door den Schoolmeester Moddel, overgehaalde Vaersen.
Nu zeet man eyndlig, was den Himmel has beslossen,
Nag zo viel Jaren krieg; ond zo viel Bloed vergossen:
Ond d’Armen Onertaan to jammerlig geplagt.
Nag zo viel Jaren krieg; ond zo viel Bloed vergossen:
Ond d’Armen Onertaan to jammerlig geplagt.
Na die derde Regel verfriste de Vorst zyn Long met zo een Hebreeuwsch gebrom, gelyk als een Bremerbier Tor zyn Adem schept onder het aansteeken van zyn eerste Pyp; en dat gedaan hebbende liep hy zyn eerste Loopbaan van de volgende twaalf Regels ten eynde, waar op Looser Kladder ’s Konings Neef zyn Rol begon af te spaanen in dit onderstaende Vers; [182]
De Furst dy volg zayn Wil, mir luystren mit Ferlanken.
Toen gilde Porcia, wiens Neus zo hoog gekleurt was als het Staal van een Scharlakenverwer; Ond wachten fredig zain Gebotten slag te’ ontfanken.
Daar op boog zig den Schoolmeester Moddel zo galant voor over als een Boer die ’t spit in de Lenden heeft, en gromde;
Te Nait ond Oproer zwigt op ’t Koninglaike wort.
Flukx vouwde Mosis Pasloot zig toe tot over de grootste helft, en knorde;
Zo bloei te Fried, dyn Lob wert am ’t Gestarnt gehort.
Flukx vouwde Mosis Pasloot zig toe tot over de grootste helft, en knorde;
Zo bloei te Fried, dyn Lob wert am ’t Gestarnt gehort.
* Ganna is de kasteleynsche.
(wordt vervolgd)
Schouwburg der smousen (1726) (1)
maandag 24 september 2007
Wegens het verschijnen van de heruitgave van Weyermans Talmud (1736) keek Herkauwer naar enkele andere teksten van Weyerman. Daarbij naar diens Echo des Weerelds. Dat blad is niet opgenomen in de DBNL; slechts zijn Rotterdamse Hermes en Ontleeder. (Men heeft aldaar dus nog iets te doen.)
In die Echo wordt, op 25 maart 1726, een complete aflevering gewijd aan een soort joods amateur (?) toneelgezelschap in Amsterdam, in zo om en nabij de arme en warme buurt. De Echo is hier een unieke bron. Deze aflevering wordt een enkele keer wel genoemd in toneelgeschiedenissen. Zelden zal iemand de tekst gelezen hebben.
Weyerman neemt toneelbezetting en toeschouwers op de hak, maar beleeft overduidelijk ook genoegen aan de hele entourage (niet gaan zeuren over antisemitisme dus. Dat is, wie weet, bij Weyerman op enkele plaatsen misschien het geval - maar niet hier).
[177] Een Autheur dient alles te onderzoeken, om over alles te konnen praaten; hier in gelyk aan een Alchimist, die in het grobbelen na den Steen der Wyzen zomtyds een Hulpmiddel oploopt, waar mee hy ’er een geneest, en Vyftig den hals breekt. Op die wyze heb ik het Nut en het Vermaakelyk nagedraaft in de heromzwervende Schouwburgen van den hoogh verlichte Jacob van Ryn**, en in de Medeas Tent der vier Kroonen, doch ik heb misgetast. Ik heb het Nut en het Vermaakelyk nagerent in het Brussels Opera van le Sieur Bombar**, en in de gecastreerde Dusseldorpsche Akteurs, doch niets geobtineert; [178] tot dat ik eyndelyk en ten laasten het een en het ander, meer by Geval als by Kennis (die Verdienste komt de Doktooren toe) heb gevonden, in de Loots-komedie der Smoussen, waar van ik de navolgende oprechte, ongeblankette, en vrolyke Beschryving zal mededeelen aan myn Leezers.
Op een Woensdag of op een Donderdag, (de laatste is zo goed of zo boos als de eerste) zeylde ik vlak voor de wind na een planke Loots in de Joodsche Houttuynen, welke Loots zo door een Conspiratie van Smousse Tonneelspeelders, als door een excessieve Som van driehondert Guldens, getransmuteert was in een zaakelyk en vermaakelyk Israeliets Schouwburg. Dit Schouwburg was zeer zedig gemeubeleert in zyn binnenste, en scheen geen kleyntje te participeeren aan de Haveloosheyt en aan de in en uytwendige Armoede van deszelfs Bouwheeren, en Fondateurs. Men zag ’er geen geschilderde Goden nog Godinnen zeeschuymen in gepannekoekte Wolken, nog geen Neptuyn, schrylings gezeten op een hartdravende Dolfyn, de Nymfen narennen om die te empaleeren met Cyprus Elger. Geen kuysche Daphnê ontvlugte op den Slakken-galop den Afgod der Dichters, die als dol was om te badineeren met haar Eekhoorntje; ook was ’er geen eene Europa te zien dien den Bul beschree, een Fabel die geen geringe Aanleyding gegeveen heeft aan de getrouwde Dames om haar gehoornde Heeren en Meesters met een zachte Hand en een straffe Toom te regeeren. In steê van die leerzaame Vertooningen, zag men een beknopt Tonneel, iets breeder als een Verkeerbort, iets langer als een Meloenbak, en iets hooger als de Steel van een Burger-helbaart, wiens rechter zy in het inkomen met een Bufet prykte, waar op den Overvloet ten toon stond van de Belegering van Sancerre. De schoone Marianne was de Concierge van dat Bufet, dewelke met een spaarzaame hand, de Genever, dat Eau de Barbade des Duy**shoekx, de zoete Koek, die Wellust der Kinders, de Tabakxpypen, dien Hemel der Matroosen, en de wormsteekelige Cinaas appelen, dat Kermis Banket der Dienstmeysjes, distribueerde aan de gejaponde Smoussen, aan de opgetraaliede Smoussinnetjes, en aan de op de Loerjacht zittende Jonkersteegs Katten, en Zeedyks Kruys-madelieven. Twee aanzienlyke yzere [179] Kroonen, die wel eertyds gedient hadden op de helsche Bruyloft van Proserpina, bralden hoofd voor hoofd met zeven Ongeltoortsen, die zeer na de dikte van een Spaansche Tabakxpyp, en de Lengte der Koningkaersjes evenaarden, welke Kroonen door een Hebreeeuwsche Kaersesnuyter, na een moderaat wachten van anderhalf Uur en sestien Minuten, geillumineert wierden, waar door ik de Gelegendheyt kreeg, om myn Medepligtigen in den Bak te onderscheyden.
(wordt vervolgd)
Wegens het verschijnen van de heruitgave van Weyermans Talmud (1736) keek Herkauwer naar enkele andere teksten van Weyerman. Daarbij naar diens Echo des Weerelds. Dat blad is niet opgenomen in de DBNL; slechts zijn Rotterdamse Hermes en Ontleeder. (Men heeft aldaar dus nog iets te doen.)
In die Echo wordt, op 25 maart 1726, een complete aflevering gewijd aan een soort joods amateur (?) toneelgezelschap in Amsterdam, in zo om en nabij de arme en warme buurt. De Echo is hier een unieke bron. Deze aflevering wordt een enkele keer wel genoemd in toneelgeschiedenissen. Zelden zal iemand de tekst gelezen hebben.
Weyerman neemt toneelbezetting en toeschouwers op de hak, maar beleeft overduidelijk ook genoegen aan de hele entourage (niet gaan zeuren over antisemitisme dus. Dat is, wie weet, bij Weyerman op enkele plaatsen misschien het geval - maar niet hier).
Maandag, den 25. Maart, 1726.
Histrionum cogis mendicarier. Plaut.
De BESCHRYVING van de Schouwburg der SMOUSSEN.
Histrionum cogis mendicarier. Plaut.
De BESCHRYVING van de Schouwburg der SMOUSSEN.
[177] Een Autheur dient alles te onderzoeken, om over alles te konnen praaten; hier in gelyk aan een Alchimist, die in het grobbelen na den Steen der Wyzen zomtyds een Hulpmiddel oploopt, waar mee hy ’er een geneest, en Vyftig den hals breekt. Op die wyze heb ik het Nut en het Vermaakelyk nagedraaft in de heromzwervende Schouwburgen van den hoogh verlichte Jacob van Ryn**, en in de Medeas Tent der vier Kroonen, doch ik heb misgetast. Ik heb het Nut en het Vermaakelyk nagerent in het Brussels Opera van le Sieur Bombar**, en in de gecastreerde Dusseldorpsche Akteurs, doch niets geobtineert; [178] tot dat ik eyndelyk en ten laasten het een en het ander, meer by Geval als by Kennis (die Verdienste komt de Doktooren toe) heb gevonden, in de Loots-komedie der Smoussen, waar van ik de navolgende oprechte, ongeblankette, en vrolyke Beschryving zal mededeelen aan myn Leezers.
Op een Woensdag of op een Donderdag, (de laatste is zo goed of zo boos als de eerste) zeylde ik vlak voor de wind na een planke Loots in de Joodsche Houttuynen, welke Loots zo door een Conspiratie van Smousse Tonneelspeelders, als door een excessieve Som van driehondert Guldens, getransmuteert was in een zaakelyk en vermaakelyk Israeliets Schouwburg. Dit Schouwburg was zeer zedig gemeubeleert in zyn binnenste, en scheen geen kleyntje te participeeren aan de Haveloosheyt en aan de in en uytwendige Armoede van deszelfs Bouwheeren, en Fondateurs. Men zag ’er geen geschilderde Goden nog Godinnen zeeschuymen in gepannekoekte Wolken, nog geen Neptuyn, schrylings gezeten op een hartdravende Dolfyn, de Nymfen narennen om die te empaleeren met Cyprus Elger. Geen kuysche Daphnê ontvlugte op den Slakken-galop den Afgod der Dichters, die als dol was om te badineeren met haar Eekhoorntje; ook was ’er geen eene Europa te zien dien den Bul beschree, een Fabel die geen geringe Aanleyding gegeveen heeft aan de getrouwde Dames om haar gehoornde Heeren en Meesters met een zachte Hand en een straffe Toom te regeeren. In steê van die leerzaame Vertooningen, zag men een beknopt Tonneel, iets breeder als een Verkeerbort, iets langer als een Meloenbak, en iets hooger als de Steel van een Burger-helbaart, wiens rechter zy in het inkomen met een Bufet prykte, waar op den Overvloet ten toon stond van de Belegering van Sancerre. De schoone Marianne was de Concierge van dat Bufet, dewelke met een spaarzaame hand, de Genever, dat Eau de Barbade des Duy**shoekx, de zoete Koek, die Wellust der Kinders, de Tabakxpypen, dien Hemel der Matroosen, en de wormsteekelige Cinaas appelen, dat Kermis Banket der Dienstmeysjes, distribueerde aan de gejaponde Smoussen, aan de opgetraaliede Smoussinnetjes, en aan de op de Loerjacht zittende Jonkersteegs Katten, en Zeedyks Kruys-madelieven. Twee aanzienlyke yzere [179] Kroonen, die wel eertyds gedient hadden op de helsche Bruyloft van Proserpina, bralden hoofd voor hoofd met zeven Ongeltoortsen, die zeer na de dikte van een Spaansche Tabakxpyp, en de Lengte der Koningkaersjes evenaarden, welke Kroonen door een Hebreeeuwsche Kaersesnuyter, na een moderaat wachten van anderhalf Uur en sestien Minuten, geillumineert wierden, waar door ik de Gelegendheyt kreeg, om myn Medepligtigen in den Bak te onderscheyden.
(wordt vervolgd)
Slapende philosoof (ca. 1735)
maandag 17 september 2007
Van De slapende philosoof (ca. 1735) is slechts één exemplaar bekend, in de UB Gent. Het begint zo:
‘Na dat Philomathes de seeve Perioden
Der Coccejanery, de Blixem der Sinoden
Ontdoken was door keus van ’t Gradus Doctoratus.
En reeds besitter was der beurs van Fortunatus
Besogt hy op een tyd het Dolhuis van de Gekken,
Daar elk sijn Narrekap moest uit sijn ooge trekken.
Een van St. Lucas Gildebroers hem gaande en staande
Daar over aan spoog [...]’
Die Lucasgildebroer (een schilder dus) blijkt verderop Jacob Campo Weyerman (1677-1747) te zijn. Hij wordt in het pamflet aangevallen wegens zijn schendboek over de baron van Syberg, een gentleman-oplichter en alchimist. Weyerman heeft, volgens de anonieme auteur, niets begrepen van het sprituele proces van de alchimie. Hij is een ‘schendbok van de maagd Chimie’.
‘Noit hebt gy ThomasSoon, de throon met ses paar leuwen
Van Salomon gesien. Ontviel u dan de bout,
AEsopus Hond! Gy sogt geen God, maar Sybergs goud.’
Tja...
Deze tekst is opnieuw uitgegeven in beperkte oplage op 15 september 2007 (12 blzz., inclusief kleine toelichting door A. Hanou; ISBN 9789075179279) en voor de liefhebbers verkrijgbaar bij uitgeverij Astraea voor E 5 plus E 2 portokosten. E-mail uitgeverij:
uitgeverijastraea@mac.com
Van De slapende philosoof (ca. 1735) is slechts één exemplaar bekend, in de UB Gent. Het begint zo:
‘Na dat Philomathes de seeve Perioden
Der Coccejanery, de Blixem der Sinoden
Ontdoken was door keus van ’t Gradus Doctoratus.
En reeds besitter was der beurs van Fortunatus
Besogt hy op een tyd het Dolhuis van de Gekken,
Daar elk sijn Narrekap moest uit sijn ooge trekken.
Een van St. Lucas Gildebroers hem gaande en staande
Daar over aan spoog [...]’
Die Lucasgildebroer (een schilder dus) blijkt verderop Jacob Campo Weyerman (1677-1747) te zijn. Hij wordt in het pamflet aangevallen wegens zijn schendboek over de baron van Syberg, een gentleman-oplichter en alchimist. Weyerman heeft, volgens de anonieme auteur, niets begrepen van het sprituele proces van de alchimie. Hij is een ‘schendbok van de maagd Chimie’.
‘Noit hebt gy ThomasSoon, de throon met ses paar leuwen
Van Salomon gesien. Ontviel u dan de bout,
AEsopus Hond! Gy sogt geen God, maar Sybergs goud.’
Tja...
Deze tekst is opnieuw uitgegeven in beperkte oplage op 15 september 2007 (12 blzz., inclusief kleine toelichting door A. Hanou; ISBN 9789075179279) en voor de liefhebbers verkrijgbaar bij uitgeverij Astraea voor E 5 plus E 2 portokosten. E-mail uitgeverij:
uitgeverijastraea@mac.com
zaterdag 1 maart 2008
Talmud (1736)
vrijdag 14 september 2007
Het was alweer een paar eeuwen geleden dat Herkauwer iets van Weyerman las. Omdat morgen, op 15 september, een heruitgave verschijnt van zijn blad Den Talmud ofte Overzeldzaame Joodsche Vertellingen (1) keek Herkauwer in een fotokopie van die tekst die hij veiligheidshalve vanouds bezat. Er zijn of waren nog maar twee originele exemplaren van deze periodiek te traceren.
Weyerman is weer fors bezig. Hij vindt het prachtig joodse ‘sprookjes’ na te vertellen op zijn eigen manier, die te vervrolijken en (zogenaamd) van een wijze les te voorzien. In een tamelijk serieuze inleiding is hij ietwat depreciërend ten aanzien van de Gemara, maar buitengewoon lovend ten aanzien van de Mishna (2), ‘een achtste wonder, zoo volmaakt in zyn soort als Vrankryks Versailles, of als Spanjes Eskuriaal’.
Een klein stukje uit ‘Op wat wyze den Rabyn Chanina water haalde uit het Paradys en uit de Hel, en eindelyk Koning wiert gekroond in Israël’.
In dat verhaal heeft de koning van Israël zijn vrouw verloren. Nu wordt hij belaagd en gevleid door allerlei dames. Een oude raadsheer raadt hem een degelijke vrouw te huwen.
Terzelfdertijd geeft de eenvoudige rabbijn Chanina les aan zijn leerlingen. Een vogel komt hem waarschuwen dat hem een ramp boven het hoofd hangt.
Weer een andere vogel deponeert een lange, goudgele haar bij de koning die zweert de vrouw die bij die haar hoort, te zullen trouwen. Een jonge raadsheer waarschuwt:
‘Geheyligde Vorst, het spreekwoord zegt, onbekent, onbemint, dat is, hoe zult gy een goudsbloem konnen echten, misschien by allerley soort van ruspen en slakken bezabbert en belekt. Genomen zy is schoon, wat is toch een schoone tronie aan een vrouw; Niet anders als een cierlyk geschildert uithangbort voor een wynhuys, welk alleenlyk is geschikt, als een lokaas, wyl’er niet anders valt als gestomde Gravesche wyn, ofte een nog snooder mengelmoes, Ja maar zy voert goude haairen; Fiat, daarom is het alles geen goud wat’er glinstert en blinkt. Een purpere zak, en een styf gereegen tabberlyf, vermommen veeltyds een krommen rug, en een paar scheeve beenen. Blanketsel en pomade verdichten nu en dan een leliblank aangezigt, doch waar aan de natuur min deel heeft als de konst: en die rollende hemelglooben gekerkert in een Haagsch ryglyf, vallen nederwaards gelyk als een paar omgekeerde zuikerbrooden, als de Juffer wort ontkleet. Met een woord, Vorst, als de vermomming wort verschooven, verschynt het monster in zyn geheel: en in stee van een Godin te drukken op het dons, vind gy u met een nachtmerri behext, welke u moet byblyven tot aan den yskelder des doods.’
Men kan zich afvragen of deze raadsheer wel zo’n aardig karakter heeft.
Veel aardiger is het daarop volgende avontuur van rabbi Chanina, te lang om hier uitvoerig te vertellen. De rabbi wordt er door de koning opuit gestuurd om de dame met de gouden haren te ontdekken.
Hij reist de wereld over, en krijgt hulp van een raaf, een hond, en een tarbot (jazeker, een tarbot). Uiteindelijk vindt hij de vrouw. Zij is vorstin, maar heeft geen zin om mee te gaan. Zij laat de rabbijn allerlei proeven afleggen die hij alle goed doorstaat. Zij krijgt een oogje op hem. Uiteindelijk komen zij beiden terug bij de koning van Israël.
De uitkomst: de koning sterft. De rabbi wordt nu zelf koning.
Hoe dat allemaal in elkaar steekt leest u zelf maar. Weyermans taal is barok, maar uiterst creatief. En u steekt al lezend massa’s op over de vroege achttiende eeuw.
(1) Er verschenen slechts acht nummers, januari-februari 1736. De titel van de moderne uitgave is:
Jakob Campo Weyerman, Den Talmud ofte Overzeldzame Joodsche Vertellingen (1736). Uitgave met inleiding en commentaar door Marja Geesink en Anton Bossers. Leiden, Stichting Jacob Campo Weyerman, 2007. Abdera 6. 118 blzz. ISBN 90 71726 04 5.
Bestellen dus. De editie is ook te verkrijgen door overmaking van E 12,50 op giro 3848148 van de Stichting Weyerman onder vermelding van ‘Talmud’.
(2) De twee bestanddelen van de Talmoed. De Gemara is de uitleg, de Misjna de wet (d.i. de neerslag van de mondelinge wet).
Het was alweer een paar eeuwen geleden dat Herkauwer iets van Weyerman las. Omdat morgen, op 15 september, een heruitgave verschijnt van zijn blad Den Talmud ofte Overzeldzaame Joodsche Vertellingen (1) keek Herkauwer in een fotokopie van die tekst die hij veiligheidshalve vanouds bezat. Er zijn of waren nog maar twee originele exemplaren van deze periodiek te traceren.
Weyerman is weer fors bezig. Hij vindt het prachtig joodse ‘sprookjes’ na te vertellen op zijn eigen manier, die te vervrolijken en (zogenaamd) van een wijze les te voorzien. In een tamelijk serieuze inleiding is hij ietwat depreciërend ten aanzien van de Gemara, maar buitengewoon lovend ten aanzien van de Mishna (2), ‘een achtste wonder, zoo volmaakt in zyn soort als Vrankryks Versailles, of als Spanjes Eskuriaal’.
Een klein stukje uit ‘Op wat wyze den Rabyn Chanina water haalde uit het Paradys en uit de Hel, en eindelyk Koning wiert gekroond in Israël’.
In dat verhaal heeft de koning van Israël zijn vrouw verloren. Nu wordt hij belaagd en gevleid door allerlei dames. Een oude raadsheer raadt hem een degelijke vrouw te huwen.
Terzelfdertijd geeft de eenvoudige rabbijn Chanina les aan zijn leerlingen. Een vogel komt hem waarschuwen dat hem een ramp boven het hoofd hangt.
Weer een andere vogel deponeert een lange, goudgele haar bij de koning die zweert de vrouw die bij die haar hoort, te zullen trouwen. Een jonge raadsheer waarschuwt:
‘Geheyligde Vorst, het spreekwoord zegt, onbekent, onbemint, dat is, hoe zult gy een goudsbloem konnen echten, misschien by allerley soort van ruspen en slakken bezabbert en belekt. Genomen zy is schoon, wat is toch een schoone tronie aan een vrouw; Niet anders als een cierlyk geschildert uithangbort voor een wynhuys, welk alleenlyk is geschikt, als een lokaas, wyl’er niet anders valt als gestomde Gravesche wyn, ofte een nog snooder mengelmoes, Ja maar zy voert goude haairen; Fiat, daarom is het alles geen goud wat’er glinstert en blinkt. Een purpere zak, en een styf gereegen tabberlyf, vermommen veeltyds een krommen rug, en een paar scheeve beenen. Blanketsel en pomade verdichten nu en dan een leliblank aangezigt, doch waar aan de natuur min deel heeft als de konst: en die rollende hemelglooben gekerkert in een Haagsch ryglyf, vallen nederwaards gelyk als een paar omgekeerde zuikerbrooden, als de Juffer wort ontkleet. Met een woord, Vorst, als de vermomming wort verschooven, verschynt het monster in zyn geheel: en in stee van een Godin te drukken op het dons, vind gy u met een nachtmerri behext, welke u moet byblyven tot aan den yskelder des doods.’
Men kan zich afvragen of deze raadsheer wel zo’n aardig karakter heeft.
Veel aardiger is het daarop volgende avontuur van rabbi Chanina, te lang om hier uitvoerig te vertellen. De rabbi wordt er door de koning opuit gestuurd om de dame met de gouden haren te ontdekken.
Hij reist de wereld over, en krijgt hulp van een raaf, een hond, en een tarbot (jazeker, een tarbot). Uiteindelijk vindt hij de vrouw. Zij is vorstin, maar heeft geen zin om mee te gaan. Zij laat de rabbijn allerlei proeven afleggen die hij alle goed doorstaat. Zij krijgt een oogje op hem. Uiteindelijk komen zij beiden terug bij de koning van Israël.
De uitkomst: de koning sterft. De rabbi wordt nu zelf koning.
Hoe dat allemaal in elkaar steekt leest u zelf maar. Weyermans taal is barok, maar uiterst creatief. En u steekt al lezend massa’s op over de vroege achttiende eeuw.
(1) Er verschenen slechts acht nummers, januari-februari 1736. De titel van de moderne uitgave is:
Jakob Campo Weyerman, Den Talmud ofte Overzeldzame Joodsche Vertellingen (1736). Uitgave met inleiding en commentaar door Marja Geesink en Anton Bossers. Leiden, Stichting Jacob Campo Weyerman, 2007. Abdera 6. 118 blzz. ISBN 90 71726 04 5.
Bestellen dus. De editie is ook te verkrijgen door overmaking van E 12,50 op giro 3848148 van de Stichting Weyerman onder vermelding van ‘Talmud’.
(2) De twee bestanddelen van de Talmoed. De Gemara is de uitleg, de Misjna de wet (d.i. de neerslag van de mondelinge wet).
donderdag 28 februari 2008
Weyerman lezen, dan sterven. Suriname 1766
dinsdag 1 mei 2007
Lachen om Weyerman. Een schot. Een dode. Wat is er gebeurd? (1)
Op donderdagmiddag 24 januari 1766 zitten drie Hollanders gekheid te maken op de plantage Jacobasdaal, aan de Warrapeskreek. De eerste is Petrus Johannes Kasteleijn (1745-1794). Hij zal later in Nederland naam maken als letterkundige en scheikundige.
Hij is een paar dagen eerder aangekomen per schip in Paramaribo. Hij heeft de meesterproef voor apotheker afgelegd in Amsterdam, maar kan daar geen emplooi vinden. Hij is daarom vertrokken naar Suriname waar hij hulp verwacht van Georg Wilhelm Wittchou.
Wittchou is de tweede man. Hij heeft Kasteleijn uitgenodigd mee te gaan naar Jacobasdaal.
De derde man is Jan Willem Arends, de buurman van Wittchou.
Die middag zit Wittchou op de veranda van de plantage een boek te lezen. Hij staat even op en loopt naar zijn kamer. Daar treft hij Arends en Kasteleijn aan, liggend op bed en lachend om een boek van Jacob Campo Weyerman. Wittchou gaat terug. Wat later hoort hij een schot.
Hij treft aan: Arends, stervend. Doktershulp baat niet. In Paramaribo wordt later door de politie een onderzoek ingesteld. Kasteleijn verklaart dat hij op die middag het lezen wat moe was geworden. Hij vond een geweer in de hoek van de kamer en exerceerde daarmee rond. Arends had gezegd dat hij daar niets van kon, en instrueerde hem. Op een gegeven moment gaf hij het bevel: ‘Vuur!’ Dat deed Petrus.
Er zat nog een kogel in.
Petrus werd vrijgesproken. Belangrijk was de verklaring van Wittchou dat hij een paar minuten eerder nog in die kamer was geweest, en de heren had aangetroffen, waarbij ‘de Heer Casteleijn uyt een boek van Campo Weyerman iets aardigs voorlas, daar se beyde over lagten, en alles seer vriendelijk is toe gegaan.’
Zijn er nog wijsheden te verbinden aan dit verhaal?
Misschien deze: de tijdschriften van Hermanus van der Burg werden gelezen in Batavia, en de Janus in Petersburg. Campo blijkbaar in Suriname. Dat is een waarschuwing voor diegenen die zo minachtend spreken over bereik en belang van π‘tijdschriftjes’.
En natuurlijk: wees voorzichtig met het lezen van Weyerman. Een ongeluk zit in een klein boekje.
(1) De bron voor dit verhaal: Oud Archief Suriname (in het Nationaal Archief Den Haag), Raad van Politie no. 812 (Processtukken criminele zaken).
PS. Wegens dit verhaal keek ik even naar de werken van Kasteleijn. Die heeft een intrigerende titel op zijn naam staan: De kunst om altijd vrolijk te zijn. In vier zangen. Amsterdam. Albrecht Borgers, 1780.
Ik kon hiervan slechts twee vindplaatsen ontdekken: de Stadsbibliotheek Haarlem, en de UB Groningen. Da’s een beetje buiten Herkauwers bereik. Wil iemand eens kijken wat daar allemaal aan vrolijks in staat, en dat doorgeven? Dank!
Lachen om Weyerman. Een schot. Een dode. Wat is er gebeurd? (1)
Op donderdagmiddag 24 januari 1766 zitten drie Hollanders gekheid te maken op de plantage Jacobasdaal, aan de Warrapeskreek. De eerste is Petrus Johannes Kasteleijn (1745-1794). Hij zal later in Nederland naam maken als letterkundige en scheikundige.
Hij is een paar dagen eerder aangekomen per schip in Paramaribo. Hij heeft de meesterproef voor apotheker afgelegd in Amsterdam, maar kan daar geen emplooi vinden. Hij is daarom vertrokken naar Suriname waar hij hulp verwacht van Georg Wilhelm Wittchou.
Wittchou is de tweede man. Hij heeft Kasteleijn uitgenodigd mee te gaan naar Jacobasdaal.
De derde man is Jan Willem Arends, de buurman van Wittchou.
Die middag zit Wittchou op de veranda van de plantage een boek te lezen. Hij staat even op en loopt naar zijn kamer. Daar treft hij Arends en Kasteleijn aan, liggend op bed en lachend om een boek van Jacob Campo Weyerman. Wittchou gaat terug. Wat later hoort hij een schot.
Hij treft aan: Arends, stervend. Doktershulp baat niet. In Paramaribo wordt later door de politie een onderzoek ingesteld. Kasteleijn verklaart dat hij op die middag het lezen wat moe was geworden. Hij vond een geweer in de hoek van de kamer en exerceerde daarmee rond. Arends had gezegd dat hij daar niets van kon, en instrueerde hem. Op een gegeven moment gaf hij het bevel: ‘Vuur!’ Dat deed Petrus.
Er zat nog een kogel in.
Petrus werd vrijgesproken. Belangrijk was de verklaring van Wittchou dat hij een paar minuten eerder nog in die kamer was geweest, en de heren had aangetroffen, waarbij ‘de Heer Casteleijn uyt een boek van Campo Weyerman iets aardigs voorlas, daar se beyde over lagten, en alles seer vriendelijk is toe gegaan.’
Zijn er nog wijsheden te verbinden aan dit verhaal?
Misschien deze: de tijdschriften van Hermanus van der Burg werden gelezen in Batavia, en de Janus in Petersburg. Campo blijkbaar in Suriname. Dat is een waarschuwing voor diegenen die zo minachtend spreken over bereik en belang van π‘tijdschriftjes’.
En natuurlijk: wees voorzichtig met het lezen van Weyerman. Een ongeluk zit in een klein boekje.
(1) De bron voor dit verhaal: Oud Archief Suriname (in het Nationaal Archief Den Haag), Raad van Politie no. 812 (Processtukken criminele zaken).
PS. Wegens dit verhaal keek ik even naar de werken van Kasteleijn. Die heeft een intrigerende titel op zijn naam staan: De kunst om altijd vrolijk te zijn. In vier zangen. Amsterdam. Albrecht Borgers, 1780.
Ik kon hiervan slechts twee vindplaatsen ontdekken: de Stadsbibliotheek Haarlem, en de UB Groningen. Da’s een beetje buiten Herkauwers bereik. Wil iemand eens kijken wat daar allemaal aan vrolijks in staat, en dat doorgeven? Dank!
woensdag 27 februari 2008
Jacob Campo Weyerman
dinsdag 13 februari 2007
Jacob Campo Weyerman (1677-1747), een van onze beste schrijvers ooit, kwam mij vandaag weer in gedachten omdat in het digitale blad Neder-L van vandaag (nr. 0702.a) melding gemaakt wordt van een recent boek door Frans Wetzels over Weyerman als tuchtheer van de Abderieten (=Bredanaars; zijnde volgens JCW in zijn tijd even stompzinnig als de inwoners van Abdera, het Boerenkoolstronkeradeel van de Oudheid).
Weyerman moet je één keer per half jaar lezen. Niet echt veel vaker, want na een dagdeel Weyerman krijg je een gevoel of je drie flessen port achter elkaar leeggedronken hebt.
Als proefje hieronder tien uitspraken, willekeurig uit zijn oeuvre gehaald. U hoeft niet bang te zijn voor een teveel aan echte wijsheid.
‘De Wyn maatigt de natuurlyke Koude der Herssenen, en daarom zuypt een Dichter tot aan de Binnedeur van een Hospitaal.’ Ontleeder der Gebreken II, 330
‘Een Man die de Navigatie van buiten leert, eer dat hij Scheep gaat, en een Jongman die het Huuwelyk van binnen bestudeert, eer dat hy zig in Hymens Schakels inlaat, beschouw ik als een Paar Zinnebeelden van de Voorzichtigheyt.’ Ontleeder II, 313.
‘De reeden [is] die algemeene Matres, dewelke Platonice van elk gecaresseert, dog van weinige genooten word.’ Amsterdamse Hermes, 10.
‘Een goed Boek in de Hand eens Plomperds, en een schoone Nymf tusschen de Pooten eens Bokvoets, ondergaan eene het zelve Lot, beyder Toeleg is het om het Voorwerp te schenden.’ Moses Marcus, inl.
‘De Droefheyd is egaal met het Schouburg, nog de eerste nog het laatste zal Speelen, wanneer de Toezienders ontbreeken.’ Ontleeder II, 130.
‘Dat een Geneesheer, een Kwakzalver, en een Artzenybereider, drie verdienstige Broodwinningen zyn, valt maklyk te zeggen, en moeilyk te bewyzen. Het is altoos zeker en gewis, dat niettegenstaande de ongestelde Humeuren der Kranken, den Geneesheer echter de Eer heeft den Patient te dooden; derhalve past het een Man, wanneer hy gevraagt wort, waar door zo of zulk een stierf? niet te antwoorden door een Koorts, of door het Zydewee, maar alleenlyk, dat hy stierf door zyn Doctoor.’ Ontleeder II, 253.
‘Wanneer men Olie in ’t Vuur gooit, en als men een Poeët Wyn schenkt, doet men eene en dezelfde zaak.’ Ontleeder II, 100.
‘De Redenkonst van een Roomschen Priester is niet anders als een kragtelooze Orkaan, opgestooken uit de zee van een wywaters bak.’ Amsterdamse Hermes I, 19.
‘Drie zaaken veroorzaaken ’s mans bederf. Een machtig gierigaart tot zijn gebuur; een valsche vriend tot zyn Confident; en een Wyf die haar huuwelyks-burgt ontloopt.’ Amsterdamse Hermes II, 47.
‘Michel de Montaigne is een franschman, die in zig zelfs te pryzen onvermoeit is.’ Amsterdamse Hermes II, 10.
Jacob Campo Weyerman (1677-1747), een van onze beste schrijvers ooit, kwam mij vandaag weer in gedachten omdat in het digitale blad Neder-L van vandaag (nr. 0702.a) melding gemaakt wordt van een recent boek door Frans Wetzels over Weyerman als tuchtheer van de Abderieten (=Bredanaars; zijnde volgens JCW in zijn tijd even stompzinnig als de inwoners van Abdera, het Boerenkoolstronkeradeel van de Oudheid).
Weyerman moet je één keer per half jaar lezen. Niet echt veel vaker, want na een dagdeel Weyerman krijg je een gevoel of je drie flessen port achter elkaar leeggedronken hebt.
Als proefje hieronder tien uitspraken, willekeurig uit zijn oeuvre gehaald. U hoeft niet bang te zijn voor een teveel aan echte wijsheid.
‘De Wyn maatigt de natuurlyke Koude der Herssenen, en daarom zuypt een Dichter tot aan de Binnedeur van een Hospitaal.’ Ontleeder der Gebreken II, 330
‘Een Man die de Navigatie van buiten leert, eer dat hij Scheep gaat, en een Jongman die het Huuwelyk van binnen bestudeert, eer dat hy zig in Hymens Schakels inlaat, beschouw ik als een Paar Zinnebeelden van de Voorzichtigheyt.’ Ontleeder II, 313.
‘De reeden [is] die algemeene Matres, dewelke Platonice van elk gecaresseert, dog van weinige genooten word.’ Amsterdamse Hermes, 10.
‘Een goed Boek in de Hand eens Plomperds, en een schoone Nymf tusschen de Pooten eens Bokvoets, ondergaan eene het zelve Lot, beyder Toeleg is het om het Voorwerp te schenden.’ Moses Marcus, inl.
‘De Droefheyd is egaal met het Schouburg, nog de eerste nog het laatste zal Speelen, wanneer de Toezienders ontbreeken.’ Ontleeder II, 130.
‘Dat een Geneesheer, een Kwakzalver, en een Artzenybereider, drie verdienstige Broodwinningen zyn, valt maklyk te zeggen, en moeilyk te bewyzen. Het is altoos zeker en gewis, dat niettegenstaande de ongestelde Humeuren der Kranken, den Geneesheer echter de Eer heeft den Patient te dooden; derhalve past het een Man, wanneer hy gevraagt wort, waar door zo of zulk een stierf? niet te antwoorden door een Koorts, of door het Zydewee, maar alleenlyk, dat hy stierf door zyn Doctoor.’ Ontleeder II, 253.
‘Wanneer men Olie in ’t Vuur gooit, en als men een Poeët Wyn schenkt, doet men eene en dezelfde zaak.’ Ontleeder II, 100.
‘De Redenkonst van een Roomschen Priester is niet anders als een kragtelooze Orkaan, opgestooken uit de zee van een wywaters bak.’ Amsterdamse Hermes I, 19.
‘Drie zaaken veroorzaaken ’s mans bederf. Een machtig gierigaart tot zijn gebuur; een valsche vriend tot zyn Confident; en een Wyf die haar huuwelyks-burgt ontloopt.’ Amsterdamse Hermes II, 47.
‘Michel de Montaigne is een franschman, die in zig zelfs te pryzen onvermoeit is.’ Amsterdamse Hermes II, 10.
Abonneren op:
Posts (Atom)