Leuker?

zondag 4 maart 2007

Wat doen ze in het buitenland als ze de lange achttiende eeuw in de Republiek onder de loep nemen?

Doorgaans loopt men een beetje achter. Nu ja, dat gebeurt hier te lande ook vaak. Zie de wat malle voorgestelde canon waarin onze eigen historici er blijk van geven vrij weinig besef te hebben van de basische stromingen in onze cultuur na 1670, ondanks planken vol publicaties daarover.

Zojuist is verschenen: Niederländische Literaturgeschichte [...] herausgegeben von Ralf Grüttemeier und Maria-Theresia Leuker. Stuttgart 2006.

Het blijkt een geïllustreerd werkje van 332 bladzijden. Daarin een hoofdstuk van J.W.H. Konst over de 17e eeuw, waarin ook de poëzie tot 1730 behandeld wordt. Vervolgens een hoofdstuk ‘18. und 19. Jahrhundert’, door Maria-Theresia Leuker, hoogleraar te Keulen. Wat is in dat laatste hoofdstuk te vinden?

Het opent met een paragraaf over veranderingen in het literaire landschap (aan de hand van de bekende kaart uit de Post van den Helicon), en met een paragraaf waarin gesproken wordt over het vormen van een ‘Nationale Kommunikationsgemeinschaft’, sociabiliteit, en de opkomst van de burgerij (onuitroeibaar idee, dat laatste). Daarna volgt van alles over moralische Wochenschriften, de roman (een beetje veel over de 17e eeuw, maar anderzijds wordt er ook iets gezegd over imaginaire reizen), en de lyriek (merkwaardig kort). Daarna begint de negentiende eeuw. Het geheel aan de achttiende eeuw gewijd, beslaat de bladzijden 122-147. Nu, dat zal wel niet anders kunnen.

Alleen besluipt mij na lezing een vreemd gevoel: mis ik niet iets? Het is als het gevoel Parijs bezocht te hebben en toch de Seine, de Eiffeltoren, de Champs Elysees en zo nog wat gemist te hebben. Achteraf zie ik: elk idee van, elke verwijzing naar, het gehele kader vanwaaruit de achttiende eeuwer blijkens tienduizenden en tienduizenden teksten geleefd heeft, is nonexistent. Nergens het maatschappelijke kader, de politieke problemen, de beschavingshartstocht, de speurtocht naar moraal - enfin nergens het onderliggende gevoel waarmee de jongens en meisjes probeerden hun eigen leven en dat van hun maatschappij onder controle te krijgen. O, het begrip moraal valt vaak genoeg, maar mevrouw Leuker hanteert dat op de bloedeloze, leukemische wijze waarop dat anno 1950 gebeurde. Er is geen begrip, geen ‘Verstehen’, van wat er gaande was, en op grond waarvan al die teksten gegenereerd werden.

Eigenlijk is die hele hiervoor genoemde ‘Nationale Kommunikationsgemeinschaft’ oningevuld gebleven. Het begrip is blijkbaar alleen overgenomen omdat een metabegrip gewenst was waarmee men goed voor de dag kon komen. Ook het hele begrip Verlichting komt niet voor of speelt geen rol. Hetzelfde geldt voor het patriottisme, en voor nog veel meer.

Nu ja. Ik kijk even naar de gebruikte literatuur op p. 312: er worden slechts een zevental studie over dit tijdperk genoemd. Dat zijn dan meer studies à la Oosterholt dan de - niet genoemde - Marleen de Vries. Dat spoort met mijn indruk dat Leuker nogal selectief is. Zij baseert zich primair op oudere handboeken, zij het dat zij haar kennis aanvult met enige kennis uit nieuwere tekstedities, zo ongeveer tot 1980 verschenen. Men treft zelden problemen de laatste decennia in vaktijdschriften behandeld. Het rare is trouwens, dat die handboeken in de algemene sectie van de bibliografie niet eens genoemd worden. Dat wil zeggen - men vindt daar wel zaken als de Lauwerkrans, en - hé! - Jonckbloet, uit 1870 (een Duitse vertaling).

Ach, misschien kan in zo’n boek (voor studenten?) niet alles genoemd worden. Men moet immers ruimte hebben voor de behandeling van een geheel millenium literatuur... Het ding heeft natuurlijk een soort reader-functie.

Toch, het leest en ruikt allemaal wat alsof er zich in het Duitse taalgebied, wat de achttiende eeuw aangaat, bij de neerlandici extra muros een eigen eh.. insulaire traditie ontwikkelt. Ik kan niet zeggen dat er, na Vondel, nu opnieuw iets heel wonderbaars uit Keulen gekomen is. Misschien wordt het aldaar tijd voor wat Maria-Theresiaanse hervormingen.