Plasterk en slavernij

woensdag 14 februari 2007

Nu Bos en Balkenende dik zijn, als Marlies Dekkers en Heleen van Royen (hm. Foute beeldspraak. Sorry meiden, het ontslipte mij) blijkt Ronald Plasterk opgelijnd als minister van Onderwijs. Ik weet niet goed wat ik daarvan moet denken. Misschien is dat wel gelukkig, juist voor het hoger onderwijs.

Zoals dat gaat: via een proces van associatie riep Plasterk een herinnering bij mij op.

Het is deze. Wanneer, in de laatste vijftien jaar, eerstejaars in mijn vak (Historische of Oudere letterkunde) hun eerste werkstukje moesten inleveren, met de opdracht aan de hand van de een of andere tekst iets over de Verlichting te zeggen, dan schreef een groeiend aantal met enig vertoon van zedelijke verontwaardiging: dat tijdvak is helemaal niet verlicht. Als reden gaven ze soms: de achterstelling van de vrouw. Meestal: het feit dat slavernij bestond.

Deze verontwaardiging werd wel enigszins gestimuleerd door boekjes die ze ook lazen; zoals Paasmans Het boek der verlichting. Daarin - laat ik voorzichtig blijven - werd op ietwat larmoyante wijze de ‘ergheid’ van een en ander beschreven, en het schuldbesef aangewakkerd.

Dat het tijdvak helemaal niet verlicht was - daar hadden ze gelijk in.

Geloof ik het Oude Testament, dan bleef het joodse volk ook een half millennium valse goden aanbidden en andere lelijke dingen doen. De wijsheid van Confucius was nog steeds niet bijzonder goed doorgedrongen tot de Rode Gardisten; noch de slavernij van de Goelag tot de kornuitjes van Memsahib Etty (maar misschien wilden die kornuitjes dat ook niet). En zelfs Balkenende heeft nooit goed begrepen dat Jan Pieterszoon Coen (van de VOC; ik zeg het er maar bij) van alles uit zijn hoofd kende, maar niet de Bergrede. Je kunt je voor hetzelfde geld kwaad maken over het feit dat heel Europa niet prompt christelijk geworden is na het scheuren van de voorhang van de tempel.

Mijn studenten vonden de mensen uit de tijd van de Verlichting eigenlijk maar vals en laf. Die wisten immers beter? Ja toch?

Mijn verbaasde argumentatie dat alles tijd nodig heeft, werd duidelijk niet begrepen. Blijkbaar was het voor hun zo, dat de dag na de dood van Spinoza alle knoppen omgedraaid zouden worden: alles botertje tot de boom. Ze hadden geen enkel idee dat een boer uit Bemmel er geen idee van had, wat een reder uit Vlissingen (doorgaans een heel aardige, gristelijke slavenhaler) uitvoerde. Laat staan dat die man uit Bemmel daar inderdaad iets aan zou willen hebben of kunnen doen.

Voor u en mij is het natuurlijk duidelijk dat toen onze verlichte, niet eens zo talrijke idioten geleidelijk door begonnen te krijgen dat er hier en daar iets mankeerde aan de humane idealen (eh... wat waren die eigenlijk? Daar dachten ze ook gauw een eeuw over. De meesten van ons, heden ten dage, weten het nog steeds niet) - wel, toen kwamen ze er geleidelijk erachter toch wel een paar leuke revoluties nodig te hebben. En daar waren we in Europa de eersten mee (Nederlands schouderklopje. We zijn eigenlijk toch wel goed hè). De democratische patriotten hadden over die slavernij bepaald wel duidelijke ideeën...

Maar mijn studenten; slachtoffers van wat we tegenwoordig projectgewijs, of competentiegericht onderwijs noemen, hadden geen enkel gevoel van omstandigheden en tijdsontwikkelingen. Zij wisten niets van geschiedenis. Ze hadden geen enkel gevoel voor evolutie. Zij wisten iets óf van de IJdelbergse catechismus, óf van de rampzalige toestanden onder de landarbeiders in Guatemala. Of helemaal niets (’Oh - die Jezus - dat is dus dezelfde als Christus?’). Zij hadden geen kaders, geen structuur.

Zij konden niet anders denken dan dat in elk tijdperk kennis, en de daarbij horende follow-up, instantaan is, en uit een soort digitale Febo-muur gegeten wordt.

Ach, Plasterk - waar begin je aan.

Ben je niet een beta? Kijk, de vroege verlichters ontdekten de bloedsomloop. Ze merkten dat het hart links zit (dit, in tegenstelling tot wat de Ouden beweerd hadden; wat altijd klakkeloos overgenomen was door de door Twan Bodar bewonderde middeleeuwers. Maar die mochten van de kerk geen onderzoek doen). Ze ontdekten geleidelijk aan de elementen, en wat al niet meer. Maar ook jouw hard-wetenschappelijke collega’s hebben niet kunnen verhinderen dat er alleen maar meer mensen komen die denken dat bijvoorbeeld homeopathie iets heel puiks is. Het is natuurlijk inderdaad heel Nederlands om te denken dat je elk probleem oplost door even te druppen en te pappen om vervolgens hard weg te lopen.

Maar misschien kun jij in het onderwijs wel zorgen voor wat meer ruimte voor geschiedenis. Dan ontstaat vanzelf meer inzicht in wat waarheid zou kunnen of moeten zijn.

En jij wordt voor mij de RonaldMcDonald van het onderwijs.