Bejaarde vrouw (1802)

zaterdag 1 december 2007

Deze en gene is het inmiddels bekend. Doutzen K., Linda de M. en Catherine K. zijn al met rode oortjes aan het lezen.

Maar voor de zekerheid: op 29 oktober is officieel verschenen het Geschrift eener bejaarde vrouw, door Wolff en Deken; een uitgave ongeveer 35% bevattend van de teksten onder die titel horend in druk of handschrift. De nieuwe uitgave (288 bladzijden) kost E 28,90 bij de AUP.

Het heeft in deze blog geen zin uitgebreid te vertellen over de laatste tekst die onze beroemde schrijfsters Wolff en Deken produceerden.

Herkauwer zal niets zeggen over die tekst als opvoedingsdocument, egodocument, document van de christelijke Verlichting, vrouwenbiografie. Hij stelt niet aan de orde of deze tekst mogelijk aangeeft welk thema in het gehele vroegere werk van onze belangrijkste achttiende-eeuwse schrijfsters uiteindelijk als het belangrijkste thema gezien moet worden; gezien de uitkomsten hier, toen de schrijfsters wilden aangeven wat uiteindelijk naar hun idee Het Ene Nodige is in het leven en na dit leven. Te weten: de verhouding met God.

Heft u in deze donkere dagen maar een glas op Wolff en Deken. Hun creativiteit en mentaliteit blijkt al enkele eeuwen allerminst: bejaard.

PS. Herkauwer neemt zijn arbeid weer op (daarover iets meer, een volgende keer), deze maand december; zij het niet op zaterdag/zondag. Hoe het zal gaan in 2008, weet hij nog niet.

Wolff/Deken, Aan de Jooden (1798) 3) (slot)

woensdag 22 augustus 2007

(vervolg)

Het wispeltuurig volk staat stil,
Neemt een besluit, bepaalt zijn’ wil,
Leert zijn betwistte rechten eeren;
Veracht zijn lange slavernij,
Vecht moedig met de Dwinglandij,
Om, overwinnend, weêrtekeeren;

Toont zig een onömkoopbaar vriend,
Van ieder die de Vrijheid dient;
Poogt de onderdrukten recht te schaffen,
Vliegt naar ’t verdrukte Nederland,
En wringt den geessel uit de hand
Des dwinglands. om hem streng te straffen;

Toonde aan den braaven Batavier,
Het veiligst, beste staatsbestier,
Om vrij te zijn, en vrij te blijven;
Toen viel de Dagon, (*) ’t volk ter eer’,
Voor ’t altaar van de Vrijheid neêr:
Nooit zal hij ’s Prinsen magt meer stijven:

Toen werd ge, ô Broeders! Isrels kroost!
Eerst naar uw zielenwensch getroost;
Gij mogt als vrije menschen spreeken;
Toen kon geen schoolgeleerd gevit.
U uit het wettige bezit
Van uw geëischte rechten preêken:

Hoe vreemd is hij aan MOZES wet,
Die u, in ’t Burger zijn, belet,
U smadelijk heeft afgewezen!
Daar hij bij ’t plechtige u bepaalt -
Waar’ hij ooit zoo heel ver verdwaald,
Zo hij zijn wetten had gelezen?

De wijze MENDELSZOON was Jood,
Schoon hij der Godheid offers bood
Op ’t altaar van zijn rein geweeten:
Wie durft hem, die zijn GOD dus dient,
Der Wijsbegeerte- en Deugden-vriend,
Een veinsäart in zijn’ Godsdienst heeten?

Dat gij getrouw uw wet betracht,
En nog op uw’ Messias wacht,
Kan Vrijheid zeer bedaard beschouwen;
Die Heiland, uwer Vadren wensch,
Zal op de rechten van den mensch
Zijn Rijk van liefde en vrede bouwen:

Ach! of maar onze vrije Staat,
Door Prinsman en Aristocraat,
Geen andre Heilands hadd’ te wachten!
Zijn rustherstellers, maar in schijn,
(Wijl ’t waarlijk rustverstoorders zijn;)
Wat zouden we ons gelukkig achten!

Ja, Broeders, ook aan uw verstand,
Betrouwen wij het Vaderland;
’T Vooroordeel moog’ zig daar aan stooten;
De Jood is ook een Patriot,
En in de dienaars van één’ GOD,
Zien we allen ook geloofsgenooten.

GOD zegene u! Hij blijve u bij!
Hij maake alom uw Natie vrij!
Doe ’t Monster, Inquisitie, beeven,
Verbann’ het in des afgronds nacht!
Hij doe heel ’t menschelijk geslacht,
Door broederschap gelukkig leeven!

Versmaad het nedrig offer niet,
Waarin ge een Vrijheids liefde ziet,
Waarop gij veilig moogt vertrouwen:
Wij noemen ons, (dit wekke ons haat
Of gunst,) twee vrienden van den Staat,
Twee waarlijk Vaderlandsche Vrouwen.

(*) Het foederalisme.

Wolff/Deken, Aan de Jooden (1798) (2)

dinsdag 21 augustus 2007

(vervolg)

Hoe zuchtte ons menschlijk hart tot GOD,
Om ’t al te deerniswaardig lot
Der schaamle Jooden, en Jodinnen!
Als, ademloos, en boven kracht,
Al heigende, de zwaarste vracht
Rondsleepten, om hun brood te winnen!

Daar duizend bronnen van bestaan
Voor u tog nimmer opengaan,
De neering u alleen moest voeden,
Verdiende ’t onze inschiklijkheid,
Indien gij eens, door loos beleid,
’T gemis uws rechts wist te vergoeden:

Ja, Joodsche Broeders! gij hebt recht;
Al ’t geen gij van de Christnen zegt
Is maar te duidelijk bewezen;
Helaas! de Godsdienst van hunn’ Heer,
Heeft van hun wangedrag, veel meer
Dan van uw’ tegenstand, te vreezen:

Dan, wijt toch al uw wreed verdriet
Aan hunnen schoone Godsdienst niet!
Hij dwingt toch nimmer het geweeten;
Al wie op zijn bevelen let,
Ziet in zijn leer ook uwe wet,
De zedeleer van uw Propheeten.

Houd moed, o onderdrukte schaar!
De heugelijke tijd is daar,
De Wijsgeer pleit voor uwe rechten;
De Rede is voor partijzucht doof,
In ’t Rijk van ’t zotte Bijgeloof
Zien wij voor uwe Vrijheid vechten.

In ’t groot, het magtig Fransche Rijk,
Daar een dweepzieke LODEWYK,
Omringd van looze hovelingen,
Nog loozer, boozer priestren-rot,
Tot zijn bevrediging met GOD,
Het vrij gemoed begon te dwingen;

Daar hij, door kneevlarij bestierd,
Een laffe, wreede dwingland wierd;
Zo onstaatkundig als vermeten,
De nutten Protestant verjoeg,
Die niets van zijnen Koning vroeg,
Dan Vrijheid voor zijn vrij geweeten:

In ’t Rijk, daar, door een vreemd verband
Der driften en gezond verstand,
Die bron van tegenstrijdigheden!
VOLTAIRE voor de Vrijheid streed,
En tevens valsch, verbitterd, wreed,
Den Jooden op het hart dorst treeden:

In ’t Rijk waarin de Philosoof,
Of met het zwetsend Ongeloof,
Of met het Bijgeloof moest strijden;
GOD uit de schepping werd geweerd,
Of door den dwaasten dienst onteerd,
Dien men Hem zag, met siddring, wijden;

In zulk een Rijk kwam onverwacht,
Het heillicht uit den duistren nacht
Der grootste onwetendheid, verschijnen;
’T Vooröordeel, door dien glans verschrikt,
Schoon ’t op de Vrijheid grimmig blikt,
Moet met zijn dom gevolg verdwijnen:

Ligtzinnigheid straalt zelf dat licht
In ’t zo verwilderd aangezicht;
Verwarmd, gekoesterd, door die straalen,
Leert zij, die nimmer wikte of woog,
Haar opgehelderd zielen-oog,
Op iet gewigtigs te bepaalen.

(wordt vervolgd)

Wolff/Deken, Aan de Jooden (1798) (1)

maandag 20 augustus 2007

De politiek-progressieve stellingname van de schrijfsters Wolff en Deken in het bijzondere revolutiejaar 1798 is duidelijk zichtbaar in hun ‘Aan de Jooden’, opgenomen in hun Gedichten en liedjens voor het vaderland [...] (1798), p. 133-144.

Het latere, bekende gedicht van Staring uit 1820 over de joden lijkt hierop overigens geïnspireerd. Vergelijkt u de beginregels maar eens.
Hier volgt het eerste deel van de tekst.

Aan de Jooden

O telgen van een edlen stam!
Nakoomlingschap van Abraham!
Die man, vóór de eeuwen uitverkoren,
Door ’t eeuwig waakend Albestuur,
Op dat de Godsdienst der Natuur,
Niet onherstelbaar ging’ verloren:

Die schoone Godsdienst, even vrij
Van zinlijkheid, als dweeperij,
Waardoor één God wordt aangebeden;
’T Geloof zig bij die leer bepaalt,
Niet wijflend in een doolhof dwaalt,
Van duistere verborgenheden:

Die schoone Godsdienst, zo beroemd,
Te recht Aertsvaderlijk genoemd,
Daar hij in ’s werelds kindschheid bloeide,
In ABRAHAM steeds werkte en dacht,
Zijn deugd tot zulk een hoogte bragt,
Als zij in ’s Christens harte ooit groeide.

Gij kindren van dien Vriend van God!
Zo lang versmaad, veracht, bespot,
Zo lang van oord tot oord verdreven,
Door wereldlijke heerschappij,
Door kerkelijke hierarchij,
Als mensch, als burger, doorgeschreven;

Door ’t valsche staatsbelang verjaagd,
Door ’t opgerukte graauw geplaagd,
Door huichelende Priesterschaaren,
De Rede en Menschlijkheid ten hoon,
Den God des Vredes aangeboôn,
Op bloed- en brand- en moord-altaaren!

Ach Broeders! ach! hoe lang en bang
Viel u der Inquisitie dwang!
Wat groot getal van huichlende eeden,
U afgeperst, door dolk en kling,
Zal niet, voor haare rekening,
Eens voor GODS hooge vierschaar treeden!

’T is waar, hardnekkig Onverstand
Smeedde, in ons dierbaar Vaderland,
Geen boejens voor uw vrij geweeten;
Ach! hadde’ men niet, uit zelfbelang,
Uit winzucht, die gewetensdwang,
Al zijne woede doen vergeeten!

De stad aan ’t wimpelvoerend Y,
Zo magtig door haar zeevaardij,
Bouwde u twee schoone Synagogen,
Daar gij de Wet van MOZES leest,
Maar Dweeperij, maar Secten-geest,
Kon deeze weldaad naauw’ gedoogen.

Gij hadt, ’t is waar, een vast verblijf;
Gij oefende uw koopbedrijf,
Tot voordeel uwer stadgenooten;
Gij werd niet, als een vagebond,
Bij ’t nadren van den avondstond,
Onmenschlijk uit de stad gesloten.

Hadd’ Secten-geest dit plan beraamd,
Beschaafdheid hadd’ het zig geschaamd,
En Zelfbelang het dóórgeschreven;
Maar wie voor u ook hebb’ gepleit,
U werd tog uwe bede ontzeid,
Met Christnen in één wijk te leeven.

Verschoven als der Burgren vloek,
In eenen afgelegen hoek;
Van ’t heilig Volk gantsch afgezondert,
Heb ik, in Vrijheids ronde taal,
Uwe onderwerping, menigmaal
Uw taaje lijdzaamheid bewonderd.

(wordt vervolgd)

Wolff/Deken: ‘De aristocraat’ (1798)

zondag 5 augustus 2007

Het mag best wat bekender worden dat Wolff en Deken flink revolutiegezind waren. In 1798 steunden zij voluit de meest radicale partij. In dat jaar kwamen ook hun Gedichten en liedjens voor het vaderland uit. De teksten verraden hun stellingname. Eén daarvan (blzz. 92-96) hieronder.


De Aristocraat

Wie is die achtbre man, die statig aan komt treeden,
Zo deftig van gelaat, met afgepaste schreden;
Die, schoon de tijd aan hem slechts jonglings jaaren geeft,
Reeds rimpelen der Zorg in ’t geele voorhoofd heeft;
Wiens donkre winkbrauw, wiens diep weggezonken oogen,
Het misbruik doen vermoên van ’t edel denkvermogen;
Wiens spraak, wiens handeling, wiens houding, wiens gelaat,
Een listig oogmerk toont, een verziend plan verraadt;
Die, altoos meester van zijn driften, in het spreeken,
De drift van andren tergt, door zijn zachtmoedig smeeken;
In ’t hevigst van den twist een valsche heuschheid toont;
Den braven ijveraar, met veel bedaardheid hoont;
Die, midden in ’t geweld der woeste staats-orcaanen,
Zig listiglijk een’ weg tot grootheid weet te baanen,
Nu eens ’s Lands Edelen, nu ens het volksken vleit,
Verwondering verwekt door zijn gemaatigdheid;
Die, heimlijk werkende om de harten te verdeelen,
De vriend van Recht en Wet weet meesterlijk te speelen;
Belaagend zwijger, dan, wanneer hij als een vrind,
In grondvergadring of gezelschap zig bevindt;
Afweezend zo het schijnt en in zig zelv’ verloren;
Scherpzinnig luistrend om elks meening op te spooren;
Als men zijn zedigheid, zijn kunde en oordeel roemt,
Zig zelven slechts een stil, vergeten, burger noemt;
Van ’s Lands bestuur, waarnaar hij looslijk wist te dingen,
Zig hoogstäfkeerig toont, ja zelfs ’t zig op laat dringen;
Met valsche zedigheid zig onbekwaam verklaart,
En niet dan huiverend dien hoogen post aanvaardt,
Maar, nu verheugd, om dat hij eindlijk zal regeeren,
De Wet bespot, aan wie hij staatig trouw dorst zweeren;
Het masker afneemt, ’s Volks eenvoudigheid belacht,
Op Vrijheid schimpt en smaadt, de Broederschap veracht.
En toont dat hij ORANJE alleen heeft afgezworen,
om dat ’s Lands oppermagt te sterk hem kon bekooren,
En nu, nu deeze wensch hem eindlijk is gelukt,
Den vrijen Batavier in nieuwe boejens drukt,
Der Burgren wettig recht, durft, onbeschaamd, ontsteelen,
Om met zijn listgenoot de hoogste magt te deelen;
Den schrandren handelaar, den nijvren winkelier,
Veracht, als onbekwaam voor Staats- of stads-bestier,
Alleen geschikt om op hun bloejende comptoiren,
Voor ’t veeg credit des Lands hoofdbronnen optespooren;
De braaven ambachtsman, die, met zijn huisgezin,
Leeft van zijn naarstigheid en eerelijk gewin;
Die, door gezond verstand en onbesproken zeden,
De schoonsten aanleg heeft tot nutte kundigheden;
Die ieder oogenblik gewonnen op den tijd,
Aan ’t ernstig onderzoek van ’s Lands geschiednis wijdt;
Deez’ braaven ambachtsman, die ’t zeker ver kan brengen,
Durft met het zeedloos graauw, (ô hoon) te zaam vermengen;
Op brave lieden, in den laagsten stand gesteld,
Als dom en reedloos vee, verachtlijk raast en scheldt,
Den naam van Burger, dien van mensch hun naauw’ zal geeven,
Maar doemt om, in het stof verguisd, te blijven leeven,
Waarin de Vrijheid op den Vaderlandschen grond,
Hen, ô wat schande voor de menschheid! kruipen vond;
De rijkdom, ook als zij der Godheid aan durft schennen,
Niet als gevaarlijk voor de Vrijheid wil erkennen,
Maar vuige onheuschheid, lage hebzucht, looze list,
Door mode slechts beschaafd, door huichlarij vernist,
In al de regels van ’t welvoeglijke onderwezen,
Schaamtloos, in ’t Staatsbestuur als nut, heeft aangeprezen;
Die de onbeschaafde trouw, ronde eer, en wááre moed,
Slechts door ’t verstand geleid, door de eenvoud opgevoed,
Die niets van ploojen weet, niets wil, niets kan verbloemen,
Durft met den snooden naam van muitemakers noemen;
Die eerlijkheid en deugd slechts bij de rijken zoekt,
’T volk, dat de wet niet kent; zo als hij zegt, vervloekt;
’T verval van ’t Christendom betreurt met jammerklagten.
En CHRISTUS Broederen, die arm zijn, durft verachten.
Hoe wèl ook overtuigd, dat JESUS leer, gewis,
De leer der Broederschap, en der Gelijkheid is;
Wie is hij? - Burgers! hoe, laat ge u door schijn verblinden?
Kunt gij den naam van deez’ landshuichelaar niet vinden? -
Lees hem, maar beeft te rug met afgekeerd gelaat,
Daar hij aan ’t hoofd van dit tafreel te leezen staat.

De geestenzienster van Trevoux: een kennis van Wolff/Deken

woensdag 25 april 2007

In de onuitgegeven manuscripten van Wolff/Deken die bedoeld zijn voor een vervolgdeel van hun Geschrift eener bejaarde vrouw (1802), bevindt zich een brief van Coosje aan haar vriendin Mietje, de hoofdpersoon uit het Geschrift.

Die brief zal waarschijnlijk niet opgenomen worden in de komende editie. Er zit echter bij dit stukje tekst een voetnoot van de schrijfsters, waaruit blijkt dat zij een curieuze vrouw kenden in Trévoux, waar zij enkele jaren verbleven, al vóór de Franse revolutie, en waar zij ook begonnen aan het genoemde Geschrift.

De tekst van die noot wil ik niet onthouden aan diegenen die zich bezighouden met de biografie van de schrijfsters. Eerst even de context.

De brief van Coosje aan Mietje begint met een associatieve gedachtengang maar komt spoedig bij het eerste hoofdonderwerp: de vraag waarom in de bijbel te pas en te onpas engelen verschijnen aan Jan, Johanna en alleman (allevrouw), maar in de eerste periode van het christendom nauwelijks, en later al helemaal niet. Vreemd!

(De belangstelling voor engelen, en voor hoe het zit in het hiernamaals, is een steeds terugkerend thema in het Geschrift, maar dat is hier en nu niet aan de orde).

Coosje vertelt verder: zij kent een Franse katholieke dame die bij haar tante verblijft (in Amsterdam). Deze dame geeft er zo af en toe blijk van dat zij meent de geesten van afgestorvenen te zien; onder hen ook Coosjes grootmoeder. De brief vervolgt met de vraag of Mietje niet mag gaan deelnemen aan Coosjes gezelschap, waar weliswaar gekaart wordt en andere vreselijke dingen gedaan - maarre - zou dat juist niet heel goed zijn voor Mietje, die nu wel een beetje buitenwerelds-christelijk opgevoed wordt?

Bij de passage over de hierboven genoemde Franse dame hebben de schrijfsters een noot toegevoegd. Zij luidt als volgt. Herkauwer heeft geen ingrepen gedaan in de tekst.

‘De uitgeefster deezes Geschrifts hebben jaaren agtereen gemeenzaam omgegaan met eene bejaarde Dame in de zelfde voorstad te Trevoux woonagtig die toen zij met haar vertrouwelijk wierd haar verhaalde dat zij zeer dikwijls in het Gezelschap van geesten was. Waar omtrend zij bijzonderheden verhaalde die al te vreemt zijn om geschreven te worden. Dikwijls had zij een Gesicht van het vagevuur en zag daar pijnigingen die alles overtreffen wat de wreedheid der ontaartste dwingelanden ooit had uitgedagt. Noch dan, was zij ook eenige dagen waarlijk ziek zo veel had zij geleden. Zij had een afgrijzen van de Kerkelijken. Eens bij haar aan huis zijnde in ’t gezelschap van een Curé, zag zij hem zeer sterk aan en zei: (hem bij zijn naam noemende), “Curé de Saint Bernard gij zijd of een zeer vroom man of de grootste huichelaar leg uw hand op uw hart”. De uitkomst heeft getoont wat hij was. Zij wist zeer zeker wie verdoemt wie zalig zijn zouden doch als men haar naar de persoonen vroeg zweeg zij en bad in zich zelf. Ik hebbe zeide zij eens tegen een onzer uw vader gezien in een staat van voor bereiding tot de hoogste gelukzaligheid. “Maar gij kende hem niet; gij zijd nooit buiten Frankrijk geweest” – “’t is mijn engel die mij gezegt heeft wie hij was.”
Zulke harssenschimmen kunnen ook al nuttig zijn. De vroome catolique vrouw geloofde ten minste dat er buiten haare kerk zaligheid zijn konde. Waarlijk, de menschenliefde geraakt in verzoeking om aan zommige protestanten, zo eene verkwikking des verstands hartelijk toe te wenschen.’

Mocht deze passage over een kennis van de schrijfsters iemand nuttig zijn, dan is een glas wijn te zijner tijd welkom. Een suikerbrood (zoals Wolff en Deken in voorraad hadden, te Trévoux; en waarvan ooit iemand dacht dat het echt brood was) hoeft niet. Herkauwers houden trouwens alleen van zout, heb ik ergens gelezen.

Brief aan vader (1750/1802) 2 (slot)

vrijdag 20 april 2007

(vervolg)

Ik gaf mijne moeder den brief, en stond, brandende van nieuwsgierigheid, om te hooren wat zij zeggen zoude, aan haaren schoot. “Ik zie, dat gij vader reeds veel hebt verhaald, en alles naar waarheid; in zo verre heb ik niets tegen uw brief. Maar gij vergat mijne groote les: doe alles met orde. Men schrijft met orde, als men alles, wat men schrijven wil, op de rechte plaats, en ten rechten tijde schrijft; als men het belangrijkste eerst schrijft; men moet klaar en duidelijk zijn; men spreekt weinig of niet over onverschillige dingen; men verhaalt kort, en vermijdt allerlei invoegzels, die dikwils den leezer in verwarring kunnen brengen. Hoe is dit nu in uw brief? laaten wij hooren; lees:”
IK. (Leezende.) Mijn allerliefste vader! wel het is net als of gij al een jaar weg waart, toen ik agt jaar wierd, en dat is nu evel al een jaar en twee maanden.
MOEDER. Denkt gij, dat uw vader niet weet, wanneer zijn kind verjaart? de verjaaring, en oblipartij enz., zoudt gij dus hebben kunnen daar laaten; uw vader weet, buiten dit, dat wij zelf naar hem verlangen. Maar gij schrijft daar iets, dat zo niet gebeurd is. Hebt gij een prent heet en warm opgerold, en uw vader in den mond gestooken?
IK. Wel neen: heden, maatje, hoe bedenkt gij dit ook zo? vader at het oblietje, en niet de prent op.
MOEDER. Ik bedenk het niet, het staat ’er, dunkt mij.
IK. ô Moeder! gij begrijpt tog wel, wat ik meende!
MOEDER. Dat is zo, maar waarom schreef gij het niet duidelijker?... Gij wildet veel schrijven; kinderen weeten niet veel, daarom schrijven zij alles, wat hun in het hoofdje komt, of het past of niet. Ik zeide u ook, dat men het woord want alleen gebruikt om ergens reede van te geeven. Ik gaa mijn les leeren, want mijne moeder heeft het mij bevolen. Mijne moeder was zeer voldaan, want mijne moeder heeft het mij bevolen. Mijne moeder was zeer voldaan, want ik heb met aandagt geantwoord. Gij gebruikt ook te dikwils het woord en; gij hebt niet gelet op de zin-scheidende teekens. Ik zie ’er uit, dat gij uwe gedagten nog niet weet te leiden; maar zo gij oplettender wordt, zal dat van zelf komen. Het is onnodig, dat gij den geheelen brief voorleest. Gij hebt mij, hoop ik, verstaan.
IK. Maatje, als mijn brief zo slegt is, dan moest ik dien niet zenden, maar zien dat ik een beteren schreef, dan konde gij ook zien, of ik u verstaan heb.
MOEDER. Uw brief is niet zo slegt; en uw vader zal dien met genoegen leezen, om dat het de eerste brief van zijn kind is. ’Er is veel verbeelding in uw brief, maar de verbeelding vertoont zig altoos vroeger dan het oordeel. Zij behaagt ons ook in kinderen: ’t is een bewijs, dat zij niet stomp zijn. Wij zullen den brief aan vader zenden, die zal hem bewaaren; dan kunnen wij zien, of gij wat vordert in het schrijven. Gij weet dat ik alle uwe krabbelingen, of, wilt gij het hebben, teekeningen, bewaar; als gij dan zelf ziet dat gij vordert, teekent gij immers met meer lust, want gij ziet zelf, wat vlijt en oplettendheid uitwerken.
IK. Hoor eens, maatje: dagt gij, dat ik beter brieven zoude schrijven?
MOEDER. Ik dagt het niet; maar ik wilde ’er de proef van neemen.

Brief aan vader (1750/1802) 1

donderdag 19 april 2007

Wanneer vader op zakenreis moet, naar Rotterdam, mist Mietje hem. Zij is dan ongeveer negen jaar oud. Zij mag vader van haar moeder een brief schrijven. Het is haar eerste poging zich schriftelijk uit te drukken. Moeder zal straks (zie het tweede stukje, morgen) flink kritiek op haar hebben: want zij vindt de brief maar chaotisch en een beetje onbeschaafd. U daarentegen hebt misschien een heel andere mening.

Deze eerste brief van Mietje is te vinden in het gedrukte deel van het Geschrift eener bejaarde vrouw (dl. I, 1802), door Wolff en Deken. We worden verondersteld te weten dat het ongeveer 1750 is.

Dit segment zal niet opgenomen worden in de uitgave van het Geschrift, later dit jaar.


I K S C H R IJ F M IJ N E E R S T E N B R I E F.

Mijn vader moest om zijne affaire naar Rotterdam, en zoude daar eenigen tijd moeten blijven. Zelden had ik mijn moeder zo aangedaan gezien. Haare vogtige oogen volgden, zo lang mogelijk, het rijtuig. “Dat was, zal misschien iemand zeggen, toch wat heel ridicul in zo eene verstandige vrouw.” ’t Is niet anders! zij was aangedaan. Ter haarer verschooning moet ik zeggen, dat de aarde geene gelukkiger vrouw droeg, dan mijne moeder; dat mijn vader nog nooit een geheelen dag van huis geweest was. Kan dit de zaaken niet vergoeden, laat men dan denken: het hart heeft zijne zwakke zijde. Ik was (als moeder) ook bedroefd; ik beminde mijn goedaartigen vader boven alles wat ik zeggen kan. Toen moeder mij, om mij te troosten, beloofde, mij in haar bed te neemen, bedaarde ik nog al spoedig, en was weer het zelfde speelziek vrolijk kommerloos meisje; evenwel, ik dagt veel, en sprak onophoudelijk over vader. ’t Was: “Nu moest vader hier zijn! nu moest vader dat hooren, dat zien, dat ook eeten; dat moet ik vader vertellen!” Mijne moeder kuschte mij dan, maar zweeg. Des volgenden daags zei ik: “Maatje, ik zou zo graag eens met vader praaten, voor hij naar het kantoor gaat.”
MOEDER. Ja, dat kan nu niet: maar ’er is wel wat op! schrijf eens een brief aan vader, dan kunt gij met hem praaten: het zal hem zeer bevallen.
IK. Maar moeder, wat zal ik aan vader schrijven?
MOEDER. Mijn kind, dit is uwe zaak.
IK. Dat is ook al weer waar.
MOEDER. Wel, als gij eens aan uw vader dat geen schreef, ’t welk gij hem, zo hij hier was, zoudet vertellen!
IK. Heden, moeder, dat is mooi van u bedagt; ja, dat zal ik doen; kom aan…
MOEDER. Ik zoude u raaden nog een paar daagjes te wagten; denk ’er intusschen eens over, wat gij zo al zult schrijven.
Ik deed zo, en toen ik zeide gereed te zijn, plaatste mijne moeder mij voor een klein lessenaartje; gaf mij een pen, lag het papier zo als het behoorde; na wat overdenkens, schreef ik den volgenden Brief, die doet zien, dat ik nog geheel een kind was; een ongemeen kind zou dien beter geschreeven hebben; maar ik was een alledaagsch kind!

Mijn allerliefste lieve vader, wel het is net, als of gij al een jaar weg waart; toen ik agt jaar wierd, en dat is nu evel al een jaar, en nog twee maanden; toen mijne speelmakkertjes hier nog waren, en vader nog eens om het hoekje kwam kijken, naar onze grapjes, weet gij vader, toen onze FIJ nog oblietjes (1) bakte, en wij die mooije prenten zagen, en wij ’er nog een heet en warm oprolden, en vader in den mond staken,(2) en nu is het hier zo stil, zo stil, dat, als de lieve juffrouw WARIN hier niet at, ’er weinig zou gepraat worden. Want vader, ik blijf nu ’s avonds op, en dan neemt moeder mij bij haar, zo dat ik heel treurig ben, en ik geloof, dat maatje veel denkt aan den Weldoener, die ons alles gaf, vader; nu dat doe ik ook, zo veel als ik maar kan, en aan u ook, mijn allerliefste vader, en FIJ zeit, nu onze menheer uit is, is het niet zo leevend hier; maar als ik nu evenwel ’s ogtends aan het kantoor klop, en ik geen antwoord krijg, dan is het nog wel anders naar, dat beloof ik je; als ik bij moeder ben, ben ik weer vrolijk. Maar vader, als gij nu thuis komt, wat zult gij dan vreemd opkijken, vader; onze witte kip heeft kleine kuikjes, wel twaalf, ô zij zijn zo lief, vader! zij eeten en drinken uit kleine bakjes, die zo wel wat gelijken naar het broederpannetje, (3) dat grootmoeder mij gaf, weetje vader, met zulke holletjes, en als ik die wil bekijken, dan loopen zij onder de vlerken van haar moeder, en daar slaapen zij ook, vader. Maar vader, als nu evenwel Buurvrouws groote kat over de schutting komt kijken, zo wat digt bij het hokje, wel dan moest gij de witte hen eens zien. Die zet je daar al de veeren overeinde, en kijft, en kok kokt, en is zo boos als een leeuw, dan klimt Buurvrouws kat, repje, scheerje, in den grooten lindenboom, maar durft ’er niet uit koomen, zo bang is de groote kat van Buurvrouw voor de hen, en zij kijkt al heen en weer, en de hen staat op de wagt. Maar mijn heer BERK zegt, dat ik het nog al schappelijk maak met mijn hoogduitsch, en juffrouw WARIN is ook nog al te vreden over mij, vader, en gisteren heb ik met maatje bij grootvader geweest, maar met vader ga ik evenwel veel verder, zo als vader weet, en daar houdt MIETJE wel van; en HEINBAAS heeft ons lekkere bessen gebragt, en de zalm, die vader gezonden heeft, is ook heel lekker. Maatje liet mij eens proeven, om dat vader hem stuurde, en ik ben zo blij, dat ik nu Rotterdam en de Maas ook kan vinden, als ik op de kaart heen en weer wandel, en weet gij wel, vader, dat wij digt bij uw Logement geweest zijn; ja, ja, op de Erasmus markt. (4) Nu, ’t is maar om eens te lachen, mijnheer BERK wees mij op de kaart het Zwijnshoofd, (5) en ik heb u niet gezien, en nu, lieve vader, heb ik zo een grooten brief geschreeven, zo dat ik geen ziertje meer weet, als dat wij magtig naar u verlangen, en dat ik u honderdmaal kusch bij mij zelf, en dat maatje, en juffrouw WARIN, en de heer BERK, en grootvader en grootmoeder ook heel frisch en gezond zijn; nu, goede nagt, lieve vader, van uw kleintje, MIETJE.

(wordt vervolgd)

(1) (Dunne) wafeltjes
(2) Niet een prent maar een oblie. Moeder corrigeert later deze passage (p. 178-179)
(3) Broedtoestel (voor kuikens)
(4) De Grote Markt
(5) Een bekend Rotterdams logement. Vader verbleef daar blijkbaar

Het meisjesgenootschap (rond 1750) 4 (slot)

zondag 15 april 2007

(vervolg)

COOSJE. Nu deeze, ‘Eendracht maakt macht’.
CEETJE. Dat ziet er te staatkundig uit, het past beter op onze Geldmunten.
JANSJE. Ik denk daar al in mij zelven: waarom breeken wij nu nog langer ons hoofd met het uitdenken van zinspreuken, daar wij het reeds lang eens zijn om ons Gezelschap maar eenvoudig ‘Ons Cransje’ te noemen?
CEETJE. Wel JANSJE, nu dacht ik niet dat jij zo Egoistis was en alleen voor ons poppen Genoodschapje wilde zorgen. Wel kind, er worden wel andere, gewichtigen Genoodschappen in ons landje opgericht, Letter- en dichtkundige Genoodschappen; Genoodschappen waar in men zich in de Critiek zal oeffenen, en in het Sensureeren zal exserseeren, en nog veel intressanter; die ik uit, Liefde tot den vreede niet noemen zal. Moeten deeze menschen geen zinspreuken hebben? En zullen zij Hunne kostelijke tijd verspillen, Hunne talenten verneederen om die op te zoeken? In de uuren die zij daar toe zouden noodig hebben, kunnen zij een gansch Blad vol taalfouten opschrijven, een Bundel Gedichten maaken (want zij zijn er krap mede), vijfentwintig plaatschen in een werk eerst vervalschen en dan meesterlijk berispen, een Autheur gevoelens te laste leggen die Hij verfoeid, en Hem dan, om die geleerde gevoelens, met pausselijk Gezach te verketteren. Indien wij nu de vriendelijkheid hadden om onze zinspreuken te laaten drukken, hadden zij niets te doen, dan maar voor de vuist weg toe te greipen; hetzelfde welk eene, daar zij toch de kunst verstaan een voorstel, een leer en dus ook een spreuk alles te doen beteekenen wat zij willen, dat het beteekenen zal.
JULIE. Och die vrienden bezitten doorgaans veel te veel zotte eigenliefde; ’t zou hun fatsoen te na zijn uit onze handen iets te ontvangen en bruikbaar te vinden. ’t Zijn meest al van die Lieden die niet vraagen Wat? maar Wie?
IK. Zouden Wij wel ver van de waarheid afwijken wanneer wij op onze lieve JANSJES vraag, waarom dat Wij, na reeds een zinspreuk te hebben vastgesteld, ons nog met het uitdenken van meerderen ophielden, eenvoudig antwoorden: Om ons vernuft te oeffenen en daar mede te schitteren?

Een kleine blos op de wangen van JULIE en CEETJE en het slaan van het kloppertje, in mijnen eigen boezem, overtuigde mij dat ik het geraaden had.
Toen dachten wij aan het maaken van Wetten. Zij bestonden zo als alle goede dingen slechts in drie.
Met klokslag van vijfen, moesten wij bij elkandren zijn, op verbeurte van een sestehalf.
Er mogt niets gepresenteerd worden dan een kopje slemp (aan theedrinken dacht ni[e]mand van ons), op verbeurte van een Gulden.
Wij mogten onderling, niet spreeken dan in zuiver Nederduitsch, op verbeurte van vier schellingen.
Doch hier tegen appeleerde JULIE; zij beloofde echter nooit Fransch te zullen spreeken, als zij in staat zoude zijn zich in onze taal even verstaanbaar uittedrukken. Dit vonden wij zeer billijk. Onze zaaken dus beredderd en ons wel gedieverteerd hebben[d] wierd het tijd om te dineeren. Mijne lieve vriendinnen naamen afscheid, en gingen, ider naar Haar ouders Huis.

Het meisjesgenootschap (rond 1750) 3

vrijdag 13 april 2007

(vervolg)

CEETJE. Dewijl JULIE de zinspreuk van JANSJE beoordeeld heeft, ga ik, COOSJE, de uwe eens nazien. Ik verzoek u vriendelijk, is het u moogelijk, geloof nu eens niet mijn vernuft, (dat verkoopt wel eens knollen voor sitroenen) maar mijn oordeel, dat ik in weerwil van veele beletzelen heb gepoogd te oeffenen, hier in geholpen door de oplettendheid die ons ondervinding doet verkreigen. Nu, dat oordeel komt op tegen uw spreuk; het is als of Gij zeided: Geen onbekend vijand is gevaarlijk. De Waereld is wel mal, maar teevens nog al listig; och, zij zoude u, en Mietje en Jansje te gaauw kunnen zijn, juist om dat Gij haare streeken niet kend. Hoe verstandig ook opgevoed, hebt Gij, denk ik evenwel, uwe vijf zinnen; en die moeten te fijner, te aandoenelijker zijn naar gelang zij nog, bijnaar splinter nieuw zijn. Maar de waereld heeft een heele kraam beuzelingen waar voor zulke zinnen niet bijster onverschillig zijn; beuzelingen waar mede het geweten zich niet bemoeid, om dat het oordeel die onberispt laat. Er is maar eene zwaarigheid, men kan van onschaadelijke vruchten te veel voor de gezondheid eeten. De waereld heb ik eens vergeleeken bij een doortrapte looze jongen die, verliefd zijnde op een zedig Meisje, niet vergeet, “Zal dit liefje gunstig over mij denken dan moet ik mij naar Haar voegen.” Indien Hij hier door, mids hij een aangenaam voorkoomen en veel waereld heeft, Haar niet inneemt, is het een half Mirakel. Ik wierd niet opgevoed als Gij, mijne vriendinnen; maar heb mij zelf, onder het geleide des Hemels, gevormd. Het is daarom dat de waereld voor mij niet zo gevaarlijk is. Ik verkeerde met Haar van mijne kindscheid af; ik zag Haar in allerlei heumeur en weet van welke kneepen zij zich bediend, als zij verleiden wil. Hoe zoude ik op Haar verzot kunnen zijn? Ik neem Haar voor het geen zij is, en verwacht niets weezentlijks van Haar, hoe mooi zij praat.
COOSJE. Wel CEETJE, indien alle onze zinspreuken, zo veele goede lessen veroorzaaken, zal ik op een paar douzijn niet zien. Wij bedanken u, ondertusschen, voor uw nuttig en noodig onderwijs.
CEETJE. Van harte tot uw dienst, mids Gij ook geen brood voor vrienden spaard.
IK. Nu, dat is billijk die uitgast moet ingasten.
JANSJE. Ei, lieve COOSJE, nog eene zinspreuk?
COOSJE. Zut! Daar heb ik nog een mooje! “Wijsheid en vroolijkheid zijn kinderen der Natuur.”
IK. Maar JANSJE, gij zit hier ook om te oordeelen, wat zegd Gij er van?
JANSJE. Tegen de spreuk zelf is, mooglijk, niet veel in te brengen dan dat zij te onbepaald is. Zij kan wel op ons gezelschap worden toegepast, wijl ons oogmerk bestaat in een verstandig vermaak, en gaarne kinderen der beschaafde Natuur zouden blijven. Maar begunstigen wij ook, door onze schikkingen, dat Oogmerk? Bij voorbeeld, is het al uitgemaakt dat het kaartspeelen dit oogmerk in de hand werkt? Slimheid, handigheid kan het ons leeren; dan, veel Wijsheid zie ik er waarlijk toch niet in. Kan men het spel wel meer een school der zelfskennis noemen, dan de comedie een school der goed[e] zeden?
JULIE. Of schoon mijn Nachthutke is afgekeurd, zal ik nog eens het mijne zeggen. Door zulke Gezelschappen voorbereid men zich, om nuttig en aangenaam te worden.
IK, lachgend. O, dat is al te zedig!
CEETJE. En ik twijfel sterk of het wel waar is!

(wordt vervolgd)

Het meisjesgenootschap (rond 1750) 2

donderdag 12 april 2007

(vervolg)

IK. Zullen wij slechts nu en dan een heelen avond, of op ider bijeenkoomst, een uur of twee speelen?
COOSJE. Wat zeggen de vriendinnen?
JULIE. Ik stem voor, om de veertien dagen een geheelen avond; hier vind ik de meeste economie in. Tafeltjes zetten en kaarten zoeken is voor vier of twee uuren, eene moeite. CEETJE is billijk uit overhelling haarer natuur. Hoe gerust kan ik mij haarer uitspraak onderwerpen, ook als ik dubbeld zal moeten betaalen. Ja, ik zie er, voor mij, nog al eens voordeels op.
IK. In dubbeld te betaalen?
JULIE (mij op mijn wang tikkende). In de geleegenheid die ik zal krijgen om proeven op mij zelf te doen, en dus beter te weeten van welk een gehalte mijne Deugden en gebreeken zijn.
JANSJE (zeer beleefd voor Julie, buigende). Het is aan verstandige Lieden eigen, met alles hun voordeel te doen. Het kaartspel zelve is voor Hen onderwijs in de zelfkennis.
JULIE. Onze lieve JANSJE heeft altoos iets streelends aan haare vriendinnen te zeggen.
IK. (haar invallende). En dat, hoewel zij te oprecht is om ooit te vleijen.
CEETJE. O Hoe veel geleegenheden zullen er, voor mij, in dit Gezelschap zijn om veel te leeren en veel goede gedachten te verzaamelen!
COOSJE. Eevenwel ni[e]mand onzer houd van Munnikenwerk.
CEETJE (ernstig potsig). Denkt Gij dan dat ik, zo een dame de belair, niet te verbeteren ben?
COOSJE. Deeze vraag kund Gij niet doen dan uit plaagachtigheid: het is mij lief dat niemand die beantwoord.
IK. En ik geloof dat wij elkanderen in zedelijke waerde en verkreegen kundigheid niet ontloopen. In ’t oog gehouden zijnde dat Gij, CEETJE, de oudste zijd.
COOSJE. Zullen wij niet een avond Muziseeren? Wij zouden, met ons allen, een klein Conzert kunnen maaken.
IK. Mijne Ouders hebben, weet Gij, een fraai Cabinet printen en Tekeningen. Die moeten wij, als het gezelschap aan ons Huis is, onder het Oog mijner Moeder, zien.
CEETJE. Beiden kunnen wij doen, doch ik verklaar mij voor het maaken van fraaie Handwerkjes; terwijl ider, op zijn beurt, als wij eens niets te praaten hebben, de Werkende Leeden onze beste auteuren voorleest.
JANSJE. O dat is goed als wij met onze Ouders en Hunne vrienden in Gezelschap zijn; dit is Hunnen smaak.
CEETJE. Dat gaat aan als onze Ouders dien smaak hebben; maar daar zijn zeer veele braave liefhebbende Moeders wier geheele lectuur bestaat in een half douzijn stichtelijke Boekjes van den ouden tijd, en nie[u]we Almanakken. Zij zijn van Salomons tijd en volk. Zij zeggen ook ‘Veel leezens is vermoejing des geestes’.
IK. Ik hou van vrijheid: laaten wij niets vaststellen en onze avonde besteeden met leezen, praaten, speelen, muzieseeren, printen zien, al nadat wij geheumeurt zijn.
Dit wierd goed gekeurd.
COOSJE. Maar moet ons Gezelschapje niet een spreuk of zoiets hebben? Dit toch is vrij wat in de mode.
IK. Kijk, daar dacht ik niet aan! Hede ja, wij moeten zo iets uitvinden.
JULIE. Ik heb gehoord dat COOSJE en MIETJE puur heele Dichteressen zijn, en ik heb er, dunkt mi,j bij gehoord (of ik moest het gedroomd hebben) dat de poëtische genie nooit zo verbaasd sterk uitschittert dan als zij lange lettergreepe schept; zo men ons Cransje noemde het antiepithagoresch Gezelschap? Ik voor mij, neem voor eene boete te bepaalen, voor elk die onder het spel, een enkel woord dan een kunstwoord spreekt; er bij voegende: zij die onder het spel meest praat zal dien avond een Fauteul hebben, wijl zij onze sex de grootste Eer aandoet. Zie mij zo verwonderd niet aan, MIETJE, de Faam heeft uw beider dichtkundig talent uitgebazuint.
IK. In dat geval, is de faam een Leugenachtig schepsel.
JANSJE. Men geeft Haar ook na dat zij in geen groote vriendschap leefd met de Waarheid.
COOSJE. Ik spreek niet van MIETJE, maar ik voor mij kan nog minder te recht met de Dichterij dan met het kaartspeelen, waar van men mij poogde eenig begrip te geeven. Ik heb niet, het geen JULIE noemd: le Esprit du jeu.
JANSJE. Wij moesten het maar het vriendinnen Gezelschap noemen; dit doet veel af en heeft niets geleerds.
JULIE. JANSJE, Gij laat u geheel door uw hart bestuuren.
IK. Ja, maar JANSJES hart staat altoos onder het bevel der Rede; het kan des niet dwaalen.
JANSJE (bloozende). Ik weet niet waaraan ik zulke gunstige gedachten moet toeschrijven!
IK. Aan uw lief hart en aan onze kennis van dat hart.
COOSJE. Wat oordeelen de vriendinnen over deeze? ‘Zo voorbereid, is de Waereld niet gevaarlijk’?
CEETJE. Eerst een woordje over JANSJES zinspreuk.
JULIE. Ik verzoek gehoord te worden! JANSJE schijnd te vergeeten dat men, vrij algemeen, heeft aangenoomen: geen vrouwen en veel minder meisjes kunnen vriendinnen zijn! Als wij het eens noemde: ‘Het Nachthutken in den Comcommerhof’?
COOSJE. JULIE heeft zeker geest genoeg om van dit Nachthutke iets bezienswaardig te maaken, ook toegepast op ons gezelschap; en indien MIETJE Haar een handje leende, zouden wij, met een vroolijken lach, Haar hier over kunnen hooren. Maar, ik weet het niet, dit Nachthutke is mij te Oosters en veel te geleerd ook. Laaten wij ons Gezelschap, slegt en regt, ons Cransje noemen?
IK. Goed, ons Cransje; en te meer, wijl JULIE en CEETJE zulke bezondere vriendinnen zijnde, veel zullen toebrengen om ons Cransje in stand te houden.
Beiden voelden die zet. Haare oogen ontmoete elkander. Zij waaren wel te vreden dat ik den eersten stap deed, die zij nog niet gedaan hadden; hoe zeer zij ook overneigden tot, en berekend waaren voor elkanderen. Zij omhelsden elkander hartelijk en lagen den grondslag eener zuiver onveranderbaare vriendschap.

(wordt vervolgd)

Slavernij bij Wolff/Deken (1795)

donderdag 5 april 2007


In aansluiting bij het in deze site opgemerkte op 14 februari 2007, binnen een wat lichter kader, over de slavernij en het blijven bestaan / de bestrijding daarvan tijdens de Verlichting, in het onderstaande een onbekend stukje over slavernij.

Het fragment komt uit een vrijwel onbereikbare tekst; er zijn nog maar enkele exemplaren van de druk over. In hun Geschrift eener bejaarde vrouw (1802) vertellen de schrijfsters Wolff en Deken over de opvoeding van het jonge meisje Mietje, vanaf haar geboorte tot haar volwassen-worden. Die opvoeding gebeurt in een christelijk-verlichte sfeer. Mietje leert door ervaring, overtuiging; zij mag niets overnemen tenzij zij een waarheid inziet.

Het is het laatste boek van de schrijfsters. De tekst dateert van rond 1795. Het stukje komt uit deel I (p. 235-245).

Deze tekst heeft de vorm van gesprekken. In de volgende passage ontmoet men vader, moeder, Mietje zelf, en haar vriendin Coosje. Mietje is een jaar of twaalf oud. Op een gegeven moment komt slavernij ter sprake.

Misschien merkt men op deze manier hoe in een fictief maar opvoedkundig bedoeld geschrift, verlichte auteurs in ons vaderland het verschijnsel slavernij bestreden. Het is maar een voorbeeld...


MOEDER. Als ik mij bepaal op den tegenwoordigen toestand van Frankrijk, denk ik altoos aan deeze woorden van JACOBUS: “Weent gij rijken over de ellenden, die u zullen overkomen; uw goud en zilver is verroest, en die roest zal tegen u getuigen, en zal uw vleesch als een vuur verteeren! Het loon der werklieden, die uwe landen bearbeiden, en die gij verkort hebt, roept tot GOD.”
COOSJE. Ik begrijp niet, hoe menschen, die zulke plaatsen der heilige schrift kennen, volharden kunnen in zulke ondeugden, als daar worden opgenoemd.
VADER. Dat wij dit niet kunnen begrijpen, is een groot geluk voor ons: maar, mijne kinderen, de opvoeding, de voorbeelden, de omstandigheden, hebben zo veel invloed op onze denkwijze. Voorspoed maakt doorgaans ligtzinnig. De ligtzinnige denkt nooit, des ook niet aan de nadeelen, die hij anderen veroorzaakt. Hij is in deezen gelijk aan de jeugd, die in gezondheid zelden aan den dood denkt. Hoe zouden anders beschaafde menschen, ik wil niet eens zeggen christenen, immer deel kunnen neemen in den verfoeilijken slaavenhandel.
IK. Weet gij nog, COOSJE, dat, toen wij voor de eerste maal in de historie van JOZEF laazen, dat men menschen verkogt, wij het niet konden gelooven, maar aan onze moeders gingen vraagen? Toen die ons zeiden, dat dit zo was, konden wij ons niet genoeg verwonderen.
COOSJE. Ja, zeer wel weet ik dat nog; maar toen wij hoorden, hoe gruwzaam de slaaven in Oost en Westindien gehandeld worden, schreiden wij uit medelijden.
MOEDER. Niet slegts Europeaansche volken, die de vrijheid niet kennen, drijven deezen snooden handel; neen, ook zelf de inwooners van een land, wier voorvaders tagtig jaar om hunne vrijheid streeden!
VADER. Eene onzen dichtressen plaatste in een dichtstuk de volgende regels, over dit onderwerp. Zij maakte daar juist niet zeer haar hof door, bij de menschenkoopers, doch zij moest, zegt zij, haare verontwaardiging ééns wat lugt geeven. Haar afgrijzen van wreedheid en gierigheid deedt haar vergeeten, dat ook veelen in haare famille daar aan schuldig staan. Uwe moeder zal die regels wel eens opzeggen, ik weet, dat zij die kent.
MOEDER. Gaarn; zie hier het Fragment.

[volgt een ontzettend lang gedicht]

IK. Dat is ijsselijk! evenwel, wie, die een gevoelig hart heeft, kan de dichtresse laaken?
VADER. ’t Zijn deeze ongelukkige menschen, die ons duizend onnoodige dingen bezorgen; onze geliefde coffij en suiker, en veele producten, die gij niet bij naame kent, en die wij, om gezond en gelukkig te leeven, niet behoeven. De natuur geeft ieder land, deszelfs inwooners, alles, wat zij ter verkwikking en voeding noodig hebben.
IK. Nu, vader, ik zou wel willen aanneemen, om nooit meer een stukje suiker te eeten, zo ik daar door deeze arme menschen konde bevrijden: maar al dagt ik nu al eens zo redelijk, zouden anderen dit ook denken? Zo niet, wat zoude het hen baaten?
VADER. Niets in ’t minste! Deeze denkwijze moet eerst algemeen zijn; ten ware, dat GOD de wensch der dichteresse verhoorde! Behandelde men de Negers overal zo, als in Pensilvaniën, dan zouden wij alle de Westindische producten met een gerust gemoed kunnen gebruiken.
MOEDER. De volgende regels, uit datzelfde dichtstuk, zullen u een denkbeeld geeven, hoe zij daar behandeld worden.

’k Zoek troost in ’t weelig oord van Penn.
o Vreedzaam Pensilvaniën!
Daar wijze deugd het volk geleidt,
Geen slaaf zijn deerlijk lot beschreit.
Maar vindt in zijnen heer zijn vriend,
Zijn vader, dien hij dankbaar dient;
Wat strekt gij ’t Christendom tot eer!
Gij, die getrouw de zeedeleer
Van onzen meester steeds betragt,
Uw medeschepsel nooit veracht,
Om dat het ongelukkig is;
Maar handelt met een’ deerenis
Een’ goedheid, uw beginsels waard.

VADER. Het is nog niet genoeg, deeze arme menschen te mishandelen, men lastert hen ook nog. Men geeft hen niet slegts alle de ondeugden der Europeaanen, maar betwist hen ook de minste vonk van rede en menschelijkheid. Men geeft hen plaats bij de dieren. Dit is laster. Het zijn menschen zo als wij; want als zij in goede handen vallen, als zij met zagtheid bestuurd en onderweezen worden, ontdekt men proeven dier volmaaktbaarheid, die den mensch zo sterk karakteriseert. Dit getuigen alle verstandigen, die hen met bedaardheid waarneemen; zij staaven dit door treffende voorbeelden. Zij zeggen: “de Negers zijn verwaarloosde groote sterke kinders, en even zo vatbaar voor onderwijs.” Als hunne meesters hen wel behandelen, zijn zij zo dankbaar, zo getrouw, dat zij onze huisbedienden verre overtreffen! Alle hunne gebreken, de luiheid, de onmaatigheid, hunne domheid, zijn de vrugten der wreede slaavernij. Dit, mijne kinderen, kan u niet verwonderen, zo dra gij kunt begrijpen: “dat slaavernij dermaate strijdt tegen onzen aanleg als menschen, dat zij onze natuur geheel omkeert; en wel eens geen de minste ruïne daar van overlaat.” Zij verstikt de eerste kiemen der deugd. Slaavernij knakt het verstand, en trapt ook de geringste vonk van vernuft geheel uit; de slaavernij ontsteelt de rede, en wat is zonder haar den mensch!... In alle landen, daar de slaavernij heerscht, vindt men dit altoos bevestigd. De vrijheid alleen leidt den mensch op tot zijne bestemming. Zij ontwikkelt alle zijne deugden, alle zijne begaafdheden; zij verheft, zij verädelt hem. Want zij doet den mensch zijne eigene waardij door zijn geheel weezen gevoelen. De vrijheid maakt hem met zijne natuurlijk en burgerlijke voorrechten bekend. Zij ontgloeit zijnen moed, zij vermeerdert zijne kragten; hij durft, hij kan des zijne rechten handhaaven. Om haar, versmaadt hij het laag kruipend, bekrompen, kwalijk begreepen zelfsbelang. Hij ziet weelde, pragt, overdaad, alle gemakken des leevens beneden zig. Hoe gevoelig, vreest hij echter geene smarten, geen hoon, geene bespotting; en hoe dierbaar hem het leeven zij, hij offert het aan haar op, terwijl hij zijne beulen te veel veracht, om hen iets te antwoorden. Vrijheid alleen vormt waare helden: uw Vaderland en haare bondgenooten, de braave Zwitzers, hebben dit getoond.
Wat moet men denken van de Engelschen, die zo zeer stoffen op hunne vrijheid, en wat van veelen onzer landgenooten, als wij zien, dat zij zo al geene menschen-beulen, ten minsten menschen-koopers zijn?
IK. (driftig.) Ik zou zeggen: “gij zogenaamde vrienden der vrijheid handelt regtstreeks tegen uwe eigene beginsels aan. Gij zijt des of gek, of ondeugend.”
VADER. Gij zoudt u beschaafder kunnen uitdrukken, en men zoude u even goed verstaan. Dit is echter niet te ontkennen, dat men niemand kan achten, die, om zig te verrijken, een menschen-kooper wordt! Braave gevoelige burgers, zo wel in Engeland, als bij ons, hebben veele middelen voorgeslagen, om het lot der Negers min afschuwlijk te maaken; geen’ zijn nog ter uitvoer gebragt. Men heeft zelf een wetboek voor hen opgesteld, billijkheid en menschenliefde straalen ’er in door: evenwel, als men de zaak aandagtig beschouwt, is het, als of men, een mensch door list of geweld gedwongen hebbende slaaf te worden, zig volgens deeze wetten verpligt, hem niet erger dan een lastbeest te behandelen. Een heerlijk voorrecht inderdaad! En wie zal zorgen, dat deeze wetten worden uitgevoerd? Kan men zo dwaas zijn, van te denken, dat zij dit doen zullen, die de magt in handen hebben, en deeze wetten weinig rekenen? Als men weet, wie het doorgaans zijn, die naar America gaan, en met welk oogmerk, dan is daar geen hoop altoos toe.
MOEDER. Durf ik het waagen, hier bij te voegen, dat veele volken slaaven maaken, onder het voorwendsel, om die te bekeeren to het Christen geloof? Ik zie, mijne kinderen, dat gij elkander verwonderd aanziet. Dit kan niet anders! Gij denkt: “de Christelijke godsdienst handhaaft de rechten van den mensch; leert liefde en mededoogen; hij eischt rechtvaardigheid.” Ja, maar eischt ook gelijkheid; niet in de bezittingen. JESUS, was veel te groote wijsgeer, hij kende den mensch te wel, om dit tot eene wet gemaakt te hebben. Maar die gelijkheid, die GOD ons gaf, en ’t geweld alleen ons kan ontrooven. Slaavernij en Christelijke godsdienst zijn zo strijdig met elkander, dat geen Christen een slaaf hebben mag, of zig tot slaaf verkoopen. Alles, wat het vernuft daar tegen praat, doet bij de rede niets af.
VADER. Ik begrijp wel, dat zij, die nooit aan hunne pligten denken, dien schandelijken handel drijven kunnen. Ontschuldigt hen dit? Geensins. Zij hadden, met weinig aandagt, hunne pligten kunnen zien; kunnen opmaaken, dat geen mensch het recht kan hebben, zijn mede mensch te koopen, wijl hij zelf, die zig verkoopt, over zijne vrijheid niet kan beschikken. De vrijheid is een onvervreemdbaare schat. Wij mogen ’er even weinig over beschikken, als over ons leeven. GOD geeve, dat zij, die zig door deezen handel verrijken, nog eens, voor het te laat zij, mogen zien, hoe misdaadig zij voor Hem zijn, die de vader aller menschen is! Zij zijn aanspreekelijk voor de barbaarsche mishandelingen, die hunne bedienden den slaaven aandoen. Ik zal mij wel wagten, u die te verhaalen.
Mijne moeder ziende, dat COOSJE en ik zeer waren aangedaan, nam hier uit geleegenheid, om ons deeze vermaaning te geeven: “maakt, zeide zij, toch altoos een huishoudelijk gebruik van uwe tedergevoeligheid, die, wel geleid zijne, de schoonste trek der menschelijke natuur uitmaakt; eene ongevoelige vrouw is een monster.” Het menschelijk leeven is omzet door tegenheden en smarten. ’Er zijn zelf menschen, wier geheele leeven lijden is! Zo men zig gewent, over iedere kleine onaangenaamheid, iedere ligte onpasselijkheid, te klaagen, of traanen te storten, dan maakt met zig onnut voor zig zelf, en lastig voor anderen; men moet zig in staat houden, om ons medelijden met anderen te doen werken.

Roomsen en Republiek: Wolff / Deken (1795) 1

woensdag 28 februari 2007

De verlichte Justus van Effen zegt in zijn Hollandsche Spectator (in de editie van 1999, met de nrs. 61-105; die editie dus die u ten onrechte niet in uw bezit hebt) dat het katholicisme niet alle vrijheid toegestaan kan worden; omdat het in principe geen vrijheid aan anderen wil toestaan.

Ik moest daar gisteren aan denken, toen ik weer zo’n verstandig stukje las in de NRC, van Elsbeth Etty. In heilige verontwaardiging geselt zij diegenen die het recht opeisen te bepalen wat het echte vaderlanderschap is. Vooral de calvinisten die in de negentiende eeuw de katholieken beschouwden als tweederangsburgers, met een dubbele loyaliteit (de paus), krijgen de wind van voren. Ach, arme verdachte katholieken. Verder stoomt Elsbeth door naar Plato bij wie het ook al helemaal fout zat. Daar bemoei ik me nu even niet mee, want ik ben niet zo geleerd en ik heb geen zin in Jan/Annie Romein te gaan kijken wat bedoeld kan zijn.

Wat die calvinisten in de negentiende eeuw betreft heeft zij geen ongelijk. Het protestantse klootjesvolk was, met vele van zijn voorgangers, beslist onchristelijk bezig bij de Aprilbeweging van 1853 en bij vele andere gelegenheden.

Tijdens de achttiende eeuw was het natuurlijk nog veel erger. Ik word bijna elke dag nog wel een moment bevangen door morele koude wanneer ik weer een voorbeeld tegenkom van de brute, onchristelijke, nietsontziende wijze waarmee in die tijd de gestaalde kaders van het calvinisme en de publieke kerk er zonder scrupules toe overgingen anderen hun vrijheid van mening, baan en nog veel meer af te pakken.

Kijk - ik ben tegen die idiote gewoonte, nu in zwang, excuses aan te bieden voor dingen die eeuwenlang geleden gebeurd zijn en waarvoor ik geen enkele verantwoordelijkheid gedragen heb. Maar als het blijkbaar normaal is zich te verontschuldigen voor iets wat Nederlanders in andere werelddelen uitgehaald hebben, dan zou ik het vanzelfsprekender vinden dat sommige kerkleiders of politici es een keer iets dergelijks deden, in verband met de eeuwenlang durende geestelijke onderdrukking die in ons eigen land plaats gehad heeft.

Persoonlijk ben ik dan best bereid dat bedrag te betalen, ten gevolge waarvan iemand in zijn paspoort ‘Berouwvoet’ gaat heten.

Het algemene probleem heeft natuurlijk helemaal niet met Etty’s paspoorten te maken, maar met het probleem of iemand, in een seculiere republiek, het recht heeft een eigen idee van theocratie aan te hangen; te pogen de principes daarvan in praktijk te brengen, ongeacht het recht van anderen eigen opvattingen te hebben. Dit fundamenteler probleem van loyaliteit komt bij de blazende o zo correcte Elsbeth niet aan de orde.

De verlichte jongens en meisjes van de achttiende eeuw hebben het best moeilijk met dit probleem. Zie de mening van Van Effen, hierboven genoemd. Veel uitvoeriger komt het aan de orde in een nooit uitgegeven manuscript van Wolff en Deken, behorend bij hun Geschrift eener bejaarde Vrouw. De tekst zal van rond 1795 dateren. Ik ben bezig met de transcriptie daarvan, en geef u, deze dag en morgen (misschien ook nog overmorgen) een stukje daarvan. Dat gaat precies over de vraag in welke mate, in een echte republiek, katholieken of protestanten (u kunt vandaag de dag ook invullen: islamieten) recht hebben op het volgen van hun idee dat hun eigen soort theocratie het beste is.

U leest dan een uniek document, van belang voor de Nederlandse cultuurgeschiedenis. Het houdt u even van de straat; en ik kan aan het werk.

Toelichting. De zeer vrijzinnige schrijfsters beschrijven de opvoeding en levensgeschiedenis van het meisje Mietje, zo rond 1750. Op deze plaats in het manuscript is zij ongeveer zeventien jaar oud. Zij luistert naar een tafelgesprek, waar haar ouders, haar vriendinnetjes, en een familievriend aanwezig zijn. Die familievriend, de heer Berk, begint met een vlammend betoog over de schandalige verdrukking van de katholieken. Daar gaat een verlicht hart van open. Maar in een volgend stuk (een volgende keer pas in de Herkauwer opgenomen!) heeft vader toch zo zijn bedenkingen daarbij; leidt het toestaan van bepaalde vrijheden niet tot de ondergang van een/de republiek?.

Er is nog geen interpunctie enz. op de juiste wijze aangebracht - maar daar komt u wel uit, lezer. - Wie wil mag het document doorsturen naar Elzebettie; maar zeg er niet bij dat dit werk van de schrijfsters is ingericht op de wijze van een opvoedkundig socratisch gesprek. Anders krijgt u misschien gelazer over Plato.

'Nu was ik niet altoos meer een luisterend, een vraagend Lid onzer huiselijke bijeenkomsten. Ik waagde het nu en dan ook, hoe wel met alle bescheidenheid, zo eens mijne gedagten te zeggen; eene vrijheid die in mij wierd aangemoedigd, wijl die mijn aandagt meer levendig hielt, en mijne Ouders toonden hoe verre mijne rede vorderde. Ik zal eene der Gesprekken, in mijne papieren bewaard uitschrijven, waar in ik mij van deeze vrijheid bedient had, er in ’t voorbij gaan bijvoegende, dat ik toen zeventien jaar oud was.
Bij gelegenheid dat mijne lieve moeder verjaarde, was mijn vader er zeer op gezet om een ongemeene fraaie middag en avondmaaltijd aan zijn huisgezin te geven, waarop niemand anders verzogt wierden dan zijnen eenigen vriend de brave Heer BERK, de Heer en Mevrouw R. met hunne dochter JULIE, en mijne vriendinnen. Deeze maaltijd zoude de Lezer even onverschilllig zijn moeten, als die mij zoude geweest zijn, waar zij niet ingericht geweest, om de Verjaaring mijner dierbare Moeder, dankbaar, en vrolijk te vieren; en ten sterkste toonde, dat de huiselijke liefde mijner Ouders ruste op de aller tederste vriendschap, door de jaaren versterkt en verhoogd. Dees dag viel voor op sint Jans dag. Die was oorzaak dat wij, een groote menigte welgekleed Landvolk naar de Roomsche kerk zagen voor bij wandelen. Dit gezicht trof mijn vader; hij gaf zijn levendig genoegen te kennen, “om dat hij in een Land gebooren was en woonde, daar vrijheid van Godsdienst gevonden wierd, en elk GOD openbaar, konde dienen naar zijn welgevallen.” Het Gesprek ’t welk dit gezegde veroorzaakte, vondt ik aanmerkelijk genoeg, om het, voor het mijn geheugen ontsnapte, hoewel geholpen van mijne moeder, aantetekenen; en dit Gesprek is het eeenige, ’t welk ik van allen die er op dien dag gehouden zijn, ga mededeelen. “Wat is het voor mij aandoenlijk, ging hij voort, te zien dat iedere Gezintheid, zo gerust haar geweten volgen mag! Hoe onderscheid dit ons Vaderland van de meeste Europische Landen.”
DE HEER BERK (mijn vader aanziende.) Is dit, mijn vriend, al ten vollen waar? is die vrijheid wel zo volkomen?
VADER. Mij dunkt dat dit niet te ontkennen is.
DE HEER BERK. Zelden verschil ik met u: maar nu komt mij de zaak geheel anders voor.
VADER. Gij zult ongetwijfeld mij daar van de rede mededeelen.
DE HEER BERK (glimlachend.) Zoude het niet wat vreemd schijnen, indien wij op eenen dag, geschikt om op de aangenaamste wijs gemeenzaam door te brengen, die bestede aan het spreken over een zo zinnig onderwerp?
MOEDER. Waarom zouden vrienden als wij zijn, zich bedwingen om onze gedagten, ongestoort hunnen loop te laaten? Onze jongelieden willen zo een Gesprek met genoegen, en deelneming hooren.
IK. Daar van kan de Heer BERK verzekerd zijn, en dat dit zo is, hebben wij alle drie onze Ouders en onze waarde vriendin WARIN te danken.
DE HEER BERK. Daar ik aller toestemming heb, zal ik niet weigeren over dit onderwerp (waar over ik dikwijls dacht) u mijne gedagten, eenvoudig, medetedeelen. Deeze vrijheid is verre af van volkomen te zijn. Onder alle inbreuken die men gemaakt heeft, en bestendig blijft maken op de rechten van een vrij volk, is geene der minste dat men in ons Gemenebest ééne Dominante kerk heeft.
MOEDER. Ik beken dat mij dit altoos ook zo voor kwam.
DE HEER BERK. Hoe, vraag ik, hoe hebben dan alleen de volgers van CALVIJN alleen hun goed, hun bloed, hunne schatten, ja hun leven, opgeoffert ter verkrijging, en handhaving van vrijheid van Geweten? Waren de Verbondene Edelen, was de Graaf van Egmond en zo veele duizende voorstanders dier vrijheid Calvinistisch? Zijn de innemers van Den Briel allen protestanten? Is Leiden alleen ontzet door de Gereformeerde Partij? Waren zij het alleen die met zulk een onbezweken moed Haarlem verdeedigden, en Alkmaar voor de Spaansche vijand beveiligden? Trof het doodvonnis des Bloedraads ook niet zo wel roomsche als onroomsche Burgers? Het Gezelschap waar in ik mij bevind maakt het onnodig dit te bewijzen. Het kent de Historie onzes Vaderlandsch. Of waaren die stoute zeeuwsche hachjes die in weerwil van alle mogelijke beletzels tot voor het beangstigd Leiden door zeilden en in strijd der Spaansche Legers dat verloste en spijsde, ook misschien allen uitverkoornen Geliefden, naar de verkiezing der Genade? Die deeze Zee bonken, deeze woeste ruwe matroozen, zo meesterlijk door de pen van onzen grootsten Historie schrijver HOOFT afgemaalt, ooit wel gekent heeft, zal dunkt mij dit niet op hen durven toepassen. Hebben des de Roomsche Burgers dien rampzaligen tijd, niet (wijl hun getal verre het grootste was) wel het meeste toegebragt om Godsdienstige en Burgerlijke vrijheid op vaste fondamenten te vestigen? Hebben hunne nakomelingen des ook geen onverslaanbaar recht op alle de voordeelen dier vrijheid? En echter die voordeelen worden hen geweigert! Zij zijn ondertusschen inschikkelijk genoeg om de vrijheid van Godsdienst (in een zeer bepaalden zin) als een gunst te genieten van hen wie zij die vrijheid hielpen winnen. Naauwlijk konden de Regenten van dien tijd vrij bijeenkomen, of zij sluiten (door welke middelen staat thans niet te onderzoeken) of zij sluiten alle Roomsche burgers buiten het Land- en Stads bestuur. Zij overwegen, (met eene zonderlinge koelbloedigheid) of zij deeze Roomsche Medeburgers die met de overige ingezetenen zo dapper alle tirannij en Gewetensdwang bevochtten, en nog bleven bevegten, zullen dulden; of het waar belang van den Staat niet eischt, zo al niet alle hunne kerken en eigendommen hen te ontnemen, ten minste niet in het vrij bezit daar van te laaten?
MOEDER. bedenkt gij wel, mijn vriend, van welke tijden gij spreekt; en ook van welke menschen? Kon men, in die staatsorkanen, wel verwagten dat de aanbiddelijke Rede, dat zuivere Godsdienstige en zedelijke beginsels stand houden? Of dat wrede en opgeschreeuwde Driften niet den boven toon zullen zingen. Bedenk in welke omstandigheden zij zich bevonden?
DE HEER BERK. Goed, ik wil mij niet langer bij deeze ongelukkige tijden bepaalen. Ik weet, dat, in zulke tijden, reden van staat duizend ongerijmtheden, tegen elkander stootende strijdigheden, ja, duizende wreedheden moet goed maken, ten minste daar voor verantwoorden. Tijden waar in men alleen schijnt te kunnen kiezen tusschen vervolgd te worden, of zelf een haatlijk vervolger te zijn. Maar waarom in onze meer bedaarde tijd, waarom in ons Land deeze vrijheid geweigert? daar toch alle Secten, indien de bittere geest van bijna alle Geestelijke lieden het niet belette, voorlang zoude geleerd hebben zich zich onderling als vrienden zo wel als Burgers te beschouwen; in een land daar men reeds zo lang aan alle die onderscheiden eerdiensten gewoon is iet, ’t welk hier wel zeer zeker in aanmerking komen moet. Wie doch weet niet wat, ook op dit stuk, de gewoonte vermag? Waar om niet in een Land daar men voorgeeft vrijheid van geweten te laten; het vrij geweten in zijne rechten gehandhaaft? ô Indien het grooter getal van de dienaars eens Godsdienst die vrede en Liefde beveelt niet - gelijk men zeer verkeert zegt, met den geest van hunne orde, maar met den geest des antichrist, die zich toch reeds in het leven van PAULUS tegen alles verhief, zich niet hardnekkig kantte tegen alles wat de waare Philosophie heeft in ’t Licht gesteld; deeze christelijke verdraagzaamheid zoude hier bij onze natie, voorlang algemeen geweest zijn! Ik vraag des nog eens, waarom heeft men in ons Gemenebest, eene dominante Kerk? Wil ik het u zeggen? Om dat onze Republiek van een Gemenebest niet, volstrekt niets meer heeft dan een het volk misleidenden schijn, en ontaart is tot een zo wonderlijk staats gestel, dat men daar van een vreemdeling geen net denkbeeld geven kan. Om dat de Aristocrati-Prinselijke Regeering, ons nog niet belet geld te winnen, om dat wij onzen wijn in vrolijkheid blijven rinken, en niet om eene aanmerking van staat, als te Venetien, zonder proces worden opgehangen. ô Welke heerlijke voorrechten voor vrij gebooren menschen! Zij zijn overwaardig dat daar zo veel bloed om gestort is! Ik moet nog meer zeggen: doch om niet al te veel te zeggen, ga ik mij maar weder bij de Roomsche Ingezetenen bepaalen, want ik twijfel sterk, of de overige Gezintheden die van de Dominante Kerk verschillen, ook verdienen dat ik voor haar vrijheid iever wijl zij tegen haare heimelijke klagten aan in het openbaar beweren, wij hebben vrijheid van Godsdienst: hoewel zij slegts - geduld worden. Geduld! en vrijheid hebben, hoe dit dan gaat, daar zie ik niet door, en zij even weinig, want veelen weten zeer goed definitien te maken, en wel te redeneeren. Zo dra het handelen naar mijn geweten, mij wettige, mij billijk toekomende voordeelen kost, kan ik niet zeggen ik heb vrijheid van conscientie. Ik moet tot de Dominante Kerk behooren of ik moet afstand doen van zaaken waar op ik als Burger, een natuurlijk recht heb! Is dat vrijheid of is ontbeering ook geen straf? En als men mij daar door straft is het om dat ik mijn geweten volg. Leert zo eene handeling niet vervolgen? Wat is het beletten van mijne talenten tot nut mijner mede Burgers, aanteleggen, indien dat nut met ’t Lands Regeringsvorm strijd, toch anders dan mij, ben ik in dit geval; (en dit geval is zeer mogelijk,) mijne zaken daar door te verbeteren, of mij zelf brood te bezorgen, mij mijn eigendom on te maken; en mij dus van het mijne te berooven. Lijd mijn eer minder door onbekwaam verklaart te worden voor zeker ampt, als daar door dat dat men mij dat ampt ontneemt? en nogthans las ik onlangs in eene gedrukte redevoering uitgesproken in eene vergadering die geduld word, als zijnde niet oproerig, eene plaats die mij het bloed naar ’t hoofd joeg, en die ik, als een vrij mensch naauwlijks uit leezen konde: (Hoe laf, hoe laag): de Leeraar die ik bedoel bedankt opentlijk en op den Predikstoel; de hooge Regeering deezes Lands! waar voor? - “Voor de dierbare vrijheid die hij en zijne Gemeente genoot, waar door zij allen GOD naar hun geweten konden dienen, in het openbaar dienen! en ’t welk deeze hooge regeering hun vergunde.” Vergunde! ik las dit woord met verontwaardiging. Hoe, in eene Republicq vergunt men deeze vrijheid, aan een Burger! aan een Burger die het wettigst recht heeft vrijheid van Godsdienst te eisschen! En zo een man heeft nog de stoutheid voor de vrijheid vaersen te maken... Maar die zelfde man maakte dit compliment in den zelfden tijd, dat hij alle zijne groote vermogens, alle zijne vlijt besteedde ter verdeediging van de voorrechten zijner Kerk, tegen eenige Pausen der Dominante Kerk!
Maar ik wilde alleen van de Roomsche Burgers spreken! Waarom zijn hunne Gods huizen de eenigste niet bevrijd van ’s Lands imposten? Waarom mogen zij niet in ’t oopenbaar hunne Bisschoppen hebben? Waarom zijn zij in veele plaatzen verstoken van het Recht om kerken te bouwen? Waarom mogen zij hunne ommegangen niet buiten hunne kerken houden, hunne priesters niet in hun plegtgewaad verschijnen daar dit toch zelf den Jooden (en dit behaagt mij zeer) vrijstaat? Waarom laat men toe, dat zij voor de vrijheid, om eenen nieuwen Priester te mogen aannemen, Schout en Baljuwen de handen vullen? Indien zij vrijheid van Godsdienst hebben, waarom zijn zij dan genoodzaakt, als zij het laatste sacrements aan stervenden brengen, hunnen lieve Heer even of het een sluikwerkje waar zorgvuldig in hun zak te verbergen?
Wij hadden allen met veel aandagt naar den Heer BERK geluisterd: ik voor mij vond zo veel waarheid in hetgeen hij zeide, dat ik met verlangen het antwoord van mijnen vader afwagtte: en om te zeggen zo als het is, ik voor mij was nog te onkundig, te weinig geoefend om te kunnen bevatten, dat daar veel tegen in te brengen zijn zoude: evenwel dagt mij dat mijn vader, en juffrouw WARIN, zich over dit alles niet ontrustte; ik zag aan hun gelaat dat zij verlangden den Heer BEEK te antwoorden. Zie hier het antwoord van mijnen
VADER.

(wordt vervolgd)